رسانه تخصصی گردشگری و فرهنگی خوزستان

حال و هوای محرم در اهواز

با فرا رسیدن ماه محرم الحرام و آغاز ایام سوگواری سیدالشهدا و یاران با وفایش، شهر اهواز رنگ غم و عشق به اهل بیت بخود می‌گیرد، بر سر در مغازه‌ها و خانه‌های شهر به نام مبارک امام حسین (ع) مزین می‌شود و بساط نذری و ایستگاه صلواتی در گوشه خیابان‌های شهر علم می‌شود.

سید خلیل موسوی

حرکت در مسیر عاشقی

اربعین که از راه می‌رسجاده عشق دوباره هموار می‌شود، جاده‌ای که قدم به قدم آن منزلگاه دلدادگانی است که برای رسیدن به کوی دوست حتی فرسنگ‌ها دورتر از منزلگاه امام حسین (ع)، پا در رکاب قافله کربلا می‌شوند تا بار دیگر بر قله عشق و ایثار تکیه بزنند، برای راهپیمایی‌کنندگان گرما، تاول پاها، طولانی بودن مسیر، تشنگی و خستگی بی اثر شده است، حتی سالخوردگان با نام حسین (ع) انرژی جوانی را می‌گیرند و در میان بهت همگان مسیر راهپیمایی اربعین را با ذکر اباعبدالله می‌پیمایند و راه را برای خودشان هموار می‌کنند.

هرساله با نزدیک شدن به ایام اربعین امام حسین (ع)، کاروان مشایه اهواز حرکت خود را به سمت کربلا آغاز می‌کند. پیش از اربعین کاروان‌های عشاق با پای پیاده تحت عنوان مشایه از نجف به سمت منزلگاه معشوق یعنی کربلا حرکت می‌کنند و این حرکت به مرور ترویج پیدا کرده است، چند سالی می‌شود که کاروان‌هایی مشابه و با نام مشایه اهواز پیاده به سمت کربلا حرکت می‌کنند.

مراسم نمادین خاکسپاری شهدای کربلا - حمیدیه

بعد از واقعه کربلا کسی از ترس یزید جرات نمی‌کرد تا بدن‌های مطهر یاران امام حسین(ع) را به خاک بسپارد، تا اینکه گروهی از زنان قبیله بنی‌اسد که در غاضریه، روستایی نزدیک به فرات زندگی می‌‎کردند، نزد پیکرهای پاک امام حسین(ع) و یارانش حاضر شدند و بر آنان نماز گذاردند و آنان را به خاک سپردند. به جهت اینکه سرهای شهدا از بدنشان جدا شده بود، شناسایی و دفن شهدا برای بنی‌اسد امکان‌پذیر نبود، از این رو امام سجاد(ع) به‌صورت خارق‌العاده به‌عنوان راهنما در کربلا حاضر می‌شوند و آنها را در این امر یاری می‌کنند. امام سجاد(ع) پس از تدفین بدن مبارک پدر بزرگوارشان با انگشت مبارک روی قبر امام(ع) چنین نوشتند: «هذا قبر الحسین بن علی بن ابیطالب(ع) الذی قتلوه عطشانا غریبا؛ این قبر حسین بن علی بن ابیطالب(ع) است؛ کسی که در حال تشنگی و غربت او را کشتند.» هر ساله در شهرستان حمیدیه مراسم خاکسپاری نمادین شهدای کربلا برگزار می‌شود.

محمد آهنگر/فارس

تعزیه شوش و حر در روز عاشورا

شهر شوش به عنوان کانون عزاداران و عاشقان اباعبدالله الحسین(ع) در ایام تاسوعا و عاشورای حسینی، محل برگزاری بزرگترین تعزیه و شبیه خوانی کشور است.

در این آیین واقعه کربلا به صورت تعزیه و شبیه خوانی با حضور هزاران نفر از عزاداران و سوگواران حسینی از نقاط مختلف استان خوزستان و دیگر استان‌های کشور به تصویر کشیده شد.

این آیین که سابقه بیش از صد ساله دارد و در میراث ملی کشور نیز ثبت شده است در روز عاشورا اجرا می‌شود.

در این آیین باشکوه، تعزیه خوانان در قالب اشعار فصیح فارسی و عربی به بیان وقایع عاشورای سال ۶۱ هجری می‌پردارند.

ریشه و تاریخ شبیه خوانی بیت چریم در شهر حر از توابع شهرستان شوش به بیش از دو قرن می‌رسد

، تعزیه‌ ملی ﺑﺰﺭﮒ شهر ﺷﻮﺵ نیز در نوع خود بزرگ‌ترین ﺗﻌﺰﯾﻪ ﻣﯿﺪﺍﻧﯽ ﺩﺭ ﺳﻄﺢ ﻛﺸﻮﺭ به شمار می‌رود،

یا حسن: تعزیه حسینی در شوش و شهر حر از قدیمی‌ترین تعزیه نمایشی است تعزیه‌خوانی در شهر شوش از سال ۱۲۸۵ (ه ش) با تعداد دو نفر در نقش‌های امام حسین (ع) و حضرت عباس (ع) به‌صورت صامت و بدون کلام شروع شد، دو نفر از اهالی شوش در بین عزاداران محرم با پوشیدن لباس رزم تعزیه در میان عزاداران حاضر می‌شدند و عزاداری با مداحی و سینه‌زنی برگزار می‌شد کم‌کم تعزیه از حالت صامت خارج شد و اشعاری در بین نقش‌ها ردوبدل شد، با آمدن باستان شناسان و گروهای حفاری آثار باستانی در کاخ آپادانا، بسیاری از کارگران همراه با مردم شوش در حرم دانیال نبی (ع) عزاداری می‌کردند و نسخه‌ها (دیالوگ) تعزیه نیز نوشته شد البته انحرافات و خرافاتی هم در اشعار بود که بعد از انقلاب این موضوع توجه قرار گرفت و با راهنمایی شهید «حسن دانش» امام‌جمعه وقت شوش اشعاری که در شأن امام حسین (ع) نبود حذف شد و اشعاری توسط «حاج محمدعلی محول» سروده شد که بعدها همان اشعار به همت «علیرضا یا حسن» تجدیدنظر شد و نسخه‌های امروزی تدوین شد.(گفتگوی یاحسن با خبرگزاری فارس)

مراسم شبیه واقعه کربلا و عزاداری امام حسین (ع) در این منطقه ریشه تاریخی دارد. به گفته ریش سفیدان این محل ابتدا این مراسم توسط شیخ فرحان، شیخ غافل و شیخ فارس ابن شیخ سالم از قبیله آل کثیر تیره (بیت چریم) بر پا می‌شد.
شاید برای بسیاری جای سئوال باشد که این مراسم شبیه خوانی های میدانی که به زبان عربی در نقاط مختلف استان برپا می شوند از کجا سرچشمه گرفتند. «شیخ غافل» از برجسته ترین شخصیت هایی بود که اقدام به معرفی و راه اندازی شبیه خوانی کرد. برخی به مراسم شبیه خوانی «دایره» نیز می گویند چون بازیگران در یک میدان وسیع ایفای نقش می کنند و مردم به صورت دایره گرد آنان حلقه می زنند.

شیخ غافل که تباری شوشی داشت به همراه یکی از روحانیون منطقه «بیت چریم» که اکنون شهر حر نام گرفته به عراق سفر کرد. در ۱۲۲۴ هجری قمری مصادف با ۱۱۸۱ هجری خورشیدی، آئین شبیه خوانی را در شهر «حله» از نزدیک دید. شیخ غافل مجذوب این مراسم شد و با دقت آن را از اول تا پایان نظاره گر شد. پس از اتمام شبیه خوانی تصمیم گرفت که همین مراسم را برای مردم دیار خودش اجرا کند.

شیخ پس از زیارت عتبات به دیارش بازمی گردد. اهالی محل و خانواده به استقبالش می آیند. اصولا رسم بود هر کسی به زیارت ائمه برود با خود سوغات و هدایایی برای بسیاری از نزدیکان بیاورد اما شیخ این‌بار به همه گفت که «امسال برایتان سوغاتی متفاوتی دارم». سپس دستور داد همه بزرگان «بیت چریم» شب هنگام در مضیف حاضر شوند.

صدای هاون و کوبیدن قهوه و عطرِ قهوه خبر از یک نشست جدی می داد. ریش سفیدان از عشایر مختلف در مضیف جمع شدند تا شاهد سوغاتِ جدیدِ شیخ باشند. شیخ شروع به سخن می کند، ماجرای دیدنِ شبیه خوانی حسینی در حله را برای همه مردم محل تعریف می کند و از همه می خواهد از سال آینده چنین برنامه ای را در این دیار برپا کنند.

مخالف و موافقان نظرات خود را اعلام می کنند تا اینکه محرم سال بعد از راه رسید و اولین شبیه خوانی حسینی به رهبری شیخ غافل آل کثیر در منطقه روستایی ِ بیت چریم برپا شد. سال به سال به شهرت این شبیه خوانی افزوده شد تا اینکه همه مردم خوزستان با شنیدن شبیه خوانی یاد این منطقه و شوش می افتند. همه میراث دارِ این شخصیت حسینی و ارزشی شدند. گفته می شود مردم دو روز قبل از نقاط مختلف استان خود را به این منطقه می رساندند تا اطراف میدان شبیه خوانی برای خود جایی دست و پا کنند.

سال‌ها گذشت، منطقه بیت چریم بزرگ تر، پرجمعیت‌تر و تبدیل به شهر شد. نام شهر را به علت داشتنِ قدیمی‌ترین مراسم شبیه خوانی«شهر حر» نامیدند.

این مراسم به صورت موروثی توسط فرزندان شیخ ادامه پیدا کرد تا اینکه به شخصی به نام «شیخ خلف» رسید. در دوره شیخ خلف ابزار و وسایل مدرن وارد شبیه خوانی شدند و مدیریت شیخ سنگین‌تر شد. میکروفون، بلندگو و مترجم شکل و شمایل جدیدی به شبیه خوانی دادند. شیخ سرانجام پس از چند سال مدیریتِ این مراسم، در میدان شبیه خوانی و در حین مدیریت، بر زمین افتاد و بعد از چند روز از دنیا رفت.

شبیه خوانی شهر حر در دهه ۶۰ و بعد از مرگ شیخ خلف بن حیدر به شورای برگزاری شبیه خوانی منتقل و از حالت موروثی خارج شد. در سال های آخر حکومت شاهنشاهی، اجازه برگزاری به متولیان نداد تا جایی که این مراسم برای چند سالی تعطیل شد. پس از مدتی اولین تاثیر از شبیه خوانی شهر حر را روستای پائین دست یعنی روستای «سید محمد تفاخ الهدامه» گرفت.تعزیه شوش با قدمت بیش از یک قرن، بزرگ ترین مراسم تعزیه خوانی میدانی کشور است که با ۸۰۰ بازیگر و ۷۲ مجلس، واقعه عاشورا را به تصویر می کشد. تمام متون این تعزیه به زبان فارسی است و در مدت ده ساعت در روز عاشورا اجرا می شود.

منبع:

خبرگزاری مهر

خبرگزاری فارس

صدای شوش

عکس: معصومه بویری

آیین سنتی «زفاف القاسم» در خرمشهر

آیین سنتی «زفاف القاسم» در خرمشهر هرساله در شب هشتم محرم برگزار میشود عزاداران به یاد شهید جوان واقعه کربلاحضرت قاسم(ع) عزاداری میکنند.

فرید حمودی

چلاب زنی شب تاسوعای حسینی - دزفول

یکی دیگر از آداب و آئین‌های دهه اول محرم در شهر دزفول آئین چلاب زنی است، این آئین در حقیقت به نوعی شیوه متفاوت از سینه زنی است که در جنوب ایران بیشتر مرسوم است، افراد به صورت دایره وار در کنار یکدیگر ایستاده و هر یک دست خود را بر شانه نفر بعدی می‌گذارند بدین ترتیب یک حلقه انسانی تشکیل می‌شود که در مرکز آن مداح قرار گرفته و با مداحی آهنگی خاص را مطرح و زمزمه می‌کند و سایر اعضا نیز با شیوه و ریتم خاص سینه‌زنی خود مداح را همراهی می‌کنند.

امین نظری /ایسن

ا

سینی‌گردانی حضرت قاسم(علیه‌السلام) در اهواز

یکی از جلوه‌های عشق و ارادت مردم خوزستان به صاحب این روزها، حضرت اباعبدالله‌الحسین(ع)، آیینی است که به سینی‌گردانی حضرت قاسم(ع) شهرت دارد. این آیین در نقاط بسیاری از استان خوزستان برگزار می‌شود و به سبب قدمتی که میان مردم بندر ماهشهر دارد، به نام مردم این شهر به ثبت ملی رسیده است.

آئین سنتی سینی گردانی حضرت قاسم (علیه‌السلام)، فرزند امام حسن مجتبی (علیه‌السلام) هر ساله در هشتم ماه محرم برگزار می‌شود؛ این آئین که با عنوان عروسی قاسم نیز یاد می‌شود در استان‌های مختلف ایران از جمله خوزستان طی آداب و رسوم خاصی برگزار می‌شود.

مراسم عروسی قاسم در اکثر شهرهای خوزستان در روز هشتم ماه محرم برگزار می‌شود. به این مراسم در زبان محلی «عرس القاسم» می‌گویند. مراسم عروسی حضرت قاسم مردانه و زنانه برگزار می‌شود. مجلس زنانه معمولاً در یکی از خانه‌های محل یا حسینیه اجرا می‌شود؛ به این صورت که یک حجله نصب می‌شود و هنگام اجرای مراسم، بانوان سینی‌های خود را در تاریکی که فقط شمع‌های سینی روشن هستند به دور حجله می‌چرخانند و سایر بانوان با سینه‌زنی آن‌ها را همراهی می‌کنند.

محتویات این سینی‌ها عبارت بود از پارچه سبز که نماد پاکی و قداست است و همچنین لباس رزم اهل بیت(ع) در روز عاشورا که به رشادت یاران امام حسین(ع) اشاره دارد. حنا، نماد زینت و آراستگی برای عروس در زمان قدیم و اشاره به دامادی حضرت قاسم در واقعه عاشورا دارد. شمع نمادی از روشنایی و پاکی و جاودانگی است و به مظلومیت یاران امام اشاره دارد.

گلاب نیز نماد تازگی و طراوت و نماد باروری و تداوم زندگی است و به ازدواج حضرت قاسم(ع) در واقعه عاشورا اشاره دارد. برگ‌های گل یاس یا به نام محلی «موم»، نماد راستی، صداقت، عشق، دوستی و معصومیت است که به عشق پاک و معصومیت حضرت قاسم(ع) اشاره دارد. اسپند(اسفند) نیز برای جلوگیری از چشم زخم در این سینی‌ها گذاشته می‌شود. محتویات دیگر سینی‌ها شامل تنقلاتی همچون کیک و کلوچه، بیسکوییت، شیرینی، میوه و... است که بین کودکان تقسیم می‌کنند.

بعد از تزیئن سینی‎ها، آن‌ها را به ردیف قرار داده و با پارچه سبز روی سینی‌ها را می‌پوشانند.

به رسم دیرینه و هرساله به یاد این جوان شهید دشت کربلا به صورت نمادین مراسم «سینی حضرت قاسم» در شامگاه هشت محرم برگزار می‌شود

در سینی‌ها مشکل‌گشا، شمع، گلاب، حنا، شیرینی و میوه می‌گذارند، روی آن را با پارچه سبز می‌پوشانند و بالای سر گذاشته و عزاداری می‌کنند. محتویات سینی‌ها معمولاً با نذورات کسانی که نذرشان در سال‌های قبل برآورده شده پر می‌شود. قبل از بر سر گذاشتن سینی، فانوس‌های آن‌ها با نیت و نذر مردم روشن می‌شوند و سپس برای بازگشایی از کار، گره‌های دور سینی را باز می‌کنند.

این آیین به شماره ۱۴۴۵ در تاریخ ۱ مهر ۱۳۹۶ در فهرست ملی میراث فرهنگی ناملموس ثبت شد.

عکس : سید خلیل موسوی/مهر

عزاداری یوم العباس در اهواز

مراسم "یوم العباس" همزمان با روز هفتم ماه محرم و طبق سنت دیرینه مردم عرب خوزستان، با مشارکت گسترده عزاداران سید و سالار شهیدان حضرت اباعبدالله الحسین علیه السلام و بیاد حماسه آفرینی علمدار کربلا، قمر بنی هاشم حضرت ابوالفضل العباس علیه السلام در منطقه عین دو اهواز برگزارشد.

عکس:محمد آهنگر /فارس

مراسم آیینی میدان یا مجلس روضه خوانی زنان عرب

مِیدان، مراسمی آیینی از شیوه­‌های عزاداری زنان عرب در جنوب خوزستان است که در بخش‌هایی از آن زنان در حالت ایستاده و با ضربآهنگی تند، سینه زنان روایت مصیبتی از مصائب کربلا را از زبان مُلایه می‌شنوند. اجرای این مراسم آیینی در شهرهای جنوبی و عرب نشین خوزستان، در مناسبات سوگواری­ (مجالس روضه­ زنانه) به خصوص ایام محرم و صفر و در سوگ مرگ عزیزان مرسوم است. در این مراسم پوشش زنان به خاطر احترام به ساحت مقدس امام حسین«ع» با حجابی کامل و با استفاده از لباسی بلند که کفش را می پوشاند بوده که این پوشش با شِیلِه و عَبایه تکمیل می‌شود. از دیگر اجزای غیر ضروری این پوشش می‌توان به ثوب یا لباس توری مانند تزئین شده اشاره کرد که در مراسمات سوگواری به گونه‌ای کاملا سیاه توسط زنان میانسال و پیرزنان استفاده می‌شود. نکته قابل ذکر اینکه در حال حاظر، جوان‌ترها نیز با انجام تزئیناتی بر این پوشش، به شکل مدرن و امروزی تر از آن استفاده می‌کنند. مراسم آیینی میدان به شماره 2530 در تاریخ 28/10/1400 و به عنوان یکی از مواریث ناملموس کشور تحت عنوان شیوه عزاداری زنان عرب در خوزستان در فهرست آثار ناملموس به ثبت رسیده است.

مجلس روضه خوانی زنان عرب معمولا با حضور زنان میانسال و پیرزنان هر محله و کوچه برگزار می‌شود. پیش از آغاز مراسم، دختران جوان وظیفه پذیرایی و رسیدگی به عزاداران حسینی حاضر در مجلس را به عهده گرفته و مجلس گردانی می‌‌کنند. این افراد به صورت خودجوش و بدون وابستگی یا قرابت خانوادگی با صاحب مجلس و تنها به خاطر خدمت به میهمانان امام حسین «ع» انجام وظیفه می‌‌کنند.

پس از پذیرایی اولیه که عموما چای زعفران و دارچین از ملزومات اصلی است، روایت مصائب کربلا توسط شخصی تحت عنوان، مُلایه انجام می‌گیرد. شرح این روایت در سه بخش « نَعی یا بیان سوزناک ، لَطُم یا سینه زنی نشسته و آرام و میدان یا سینه زنی تند و ایستاده » صورت می‌گیرد که هر کدام از این مراحل در قالب شعری خاصی برگزار می‌شود.

منبع: ایلنا/بهنام رضایی مالمیر

سینه زنی سنتی بوشهری

سینه زنی سنتی بوشهری نوعی عزاداری منحصر به فرد است و چون از دل برمی آید، بر دل می نشیند.
، عزاداری ماه محرم برای مردم جنوب نه عادت بلکه یک فرهنگ است که ازکودکی درذهن و زبان و سینه آنها ریشه می دواند و تا پایان عمر همراه و همرازشان می ماند.

این عزاداری برای جنوبیها یک سنت است، سنتی که مظهر وحدت و نماد هویت ملی و مذهبی آنهاست و وقتی این شهر در آستانه محرم قرار می گیرد، کودک وپیرش می کوشند تا بیش از پیش و گرم تر از همیشه بر سینه بزنند.

در این مراسم عزاداری با سنج و دمام آغاز می‌شود. سنج و دمام نشانه خبر کردن مردم برای واقعه و رخدادی مهم است.

پس از سنج و دمام بوق به صدا در می‌آید. بوق از جنس شاخ نوعی گوزن است و زیبایی ظاهری خاصی نیز دارد.

پس از چند لحظه دمام‌ها با ریتم خاص به صدا در می‌آیند و سنج‌ها نیز خود را با دمام هماهنگ می‌کنند

سپس همه چیز برای آغاز سینه زنی آماده می‌شود. در سینه زنی سنتی بوشهر، سینه زن‌ها به صورت دایره‌ای حلقه‌ای را تشکیل می‌دهند و به صورت مواج و دایره‌ای به سینه زدن مشغول می‌شوند.

پیشخوان یا سرخوان مراسم نوحه خوانی را شروع می‌کند. در ابتدای مجلس خردسالان و جوانان و دست اندرکاران گرد پیشخوان در وسط محل برگزاری مراسم حلقه‌ای دایره شکل را تشکیل می‌دهند که به آن بر یا بر حیدری می‌گویند.

در مراسم سینه زنی عده‌ای مسئول تنظیم بر‌ها می‌باشند. سینه زن‌ها برای رعایت نظم و فاصله لازم با دست چپ قسمت راست کمر همدیگر را می‌گیرند و با دست راست سینه می‌زنند.

حلقه‌های سینه زنی رفته رفته بزرگتر می‌شود تا جایی که برای دیگر سینه زن‌ها به ترتیب بر‌های جدید ایجاد می‌شود.

سینه زن‌ها که همزمان و با جلو و عقب بردن پا‌ها برای دورخوردن بر سینه‌های خود می‌کوبیدند و با همسرایی در جواب نوحه‌ی پیشخوان او را همراهی می‌کنند. معمولا هنگام همخوانی سینه زده نمی‌شود.

پس از تشکیل چند دور و افزایش نسبی سینه زن ها، نوحه خوان اصلی کار خود را آغاز می‌کند.

نوحه خوان اصلی پس از اجرای چهار یا پنج نوحه مختلف زیرواحد، زمانی که ریتم سینه زنی و نوحه به اوج می‌رسد، پس از حدود ده تا دوازده ضربه سینه زنی با گفتن واحد، دستوری را برای سینه زن‌ها صادر می‌کند.

به پیروی دستور واحد فقط یکبار آن هم با جلو آوردن پا‌های راست به سینه زنی می‌پردازند. به این ترتیب ضربه‌های سینه زنی به نصف تقلیل می‌یابد. پس از واحد نوحه خوانی و سینه زنی به اوج می‌رسد و سینه زنان به ویژه ان‌هایی که در بر‌های داخلی دایره حضور دارند با هم دست‌ها را به سوی بالا دراز کرده و هنگام جلو آوردن پا‌ها با خم نمودن بدن محکم به سینه‌های خود می‌کوبند.

وحه هایی که در آیین عزاداری خوانده می شود باید با حرکات دست و پا همخوانی داشته باشد، از این رو افراد مجرب،حلقه هایی درونی دسته های سینه زننده را تشکیل می دهد که شکلی منحصر به فرد دارد و بیشتر از اشعار غزل و دستگاه چهارگاه در نوحه بوشهری استفاده می شود.

سینه زدن بوشهری در پایان آیینی دارد که برخی آن را ˈیزلهˈ یا ˈحیدریˈ می نامند و دارای ریتم تندی است و جوانان با شرکت در آن، احساسات خود را به نمایش می گذارند.وحه هایی که در آیین عزاداری خوانده می شود باید با حرکات دست و پا همخوانی داشته باشد، از این رو افراد مجرب،حلقه هایی درونی دسته های سینه زننده را تشکیل می دهد که شکلی منحصر به فرد دارد و بیشتر از اشعار غزل و دستگاه چهارگاه در نوحه بوشهری استفاده می شود.

سینه زدن بوشهری در پایان آیینی دارد که برخی آن را ˈیزلهˈ یا ˈحیدریˈ می نامند و دارای ریتم تندی است و جوانان با شرکت در آن، احساسات خود را به نمایش می گذارند.

در شب هفتم ماه محرم و در عزاداری امام حسین (علیه‌السلام) و یاران ایشان در دشت نینوا مراسم سینه‌زنی بوشهری در مسجد امام سجاد (علیه‌السلام) اهواز برگزار شد.

سید خلیل موسوی