خوزتوریسم

میراث تمدنی صنعت نفت؛ بازخوانی یک دگرگونی تاریخی/ تحول ساختاری جنوب‌غرب ایران در پرتو ۱۲۳ سال فعالیت صنعت نفت

صنعت نفت، خوزستان را از منطقه‌ای حاشیه‌ای و معیشتی، به مرکز صنعتی ایران تبدیل کرد. این تحول، نه‌فقط اقتصادی، بلکه تمدنی بود؛ زیرا ذهنیت، روابط اجتماعی، ساختار قدرت و الگوهای زیست مردم را تغییر داد. امروز، هرچند بسیاری از چالش‌ها و نقدها درباره صنعت نفت وجود دارد، اما نمی‌توان انکار کرد که نفت، یکی از بزرگ‌ترین عوامل شکل‌دهنده هویت معاصر خوزستان است.

رحیم کردونی، پژوهشگر تاریخ نفت در یادداشتی نوشت: ورود صنعت نفت به جنوب‌غرب ایران، تنها یک تحول صنعتی نبود؛ بلکه نقطه آغاز دگرگونی‌ تمدنی بود که ساختارهای اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و حتی جغرافیای انسانی خوزستان را از بنیان تغییر داد. منطقه‌ای که تا پیش از قرن بیستم، در حاشیه ساختار حکمرانی ایران قرار داشت، با کشف نفت به مرکز ثقل تحولات ملی و منطقه‌ای تبدیل شد.

گزارش کامل در ادامه نوشته

دبیر مرضیه امیری

دکتر فرشید خدادادیان: مرمت و احیای نمادین پل سی میلی میسر است

فرشید خدادادیان، فعال حوزه میراث صنعتی و پژوهشگر شناخته شده تاریخ نفت در خصوص آسیب و تخریب سازه میراث صنعتی "پل سی میلی" در سیلاب اخیر مسجدسلیمان و حومه گفت؛ اینکه یک سازه میراث صنعتی نفت با عمری بالای صد سال از سیلاب آسیب ببیند ، البته در سال های گذشته قابل پیشگیری بود، اما حال که اتفاق افتاده، حضور و موضع گیری سریع و صریح مدیر عامل جدید شرکت نفت و گاز مسجدسلیمان و مدیرعامل جدید مناطق نفتخیز جنوب، بعد از حادثه در محل و تاکید بر مرمت و بازسازی این سازه میراث صنعتی محل امیدواری و نویدبخش توجه به حوزه میراث صنعتی است.
خدادادیان یادآوری کرد؛ این رویکرد را مقایسه کنید با عملکرد به اصطلاح مدیر عامل مناطقی که بدون توجه به مسکوت ماندن پروژه بیست ساله موزه نفت مسجدسلیمان، به محمودآباد رفت و موزه جعلی نفت محمودآباد را با وسایل و اسنادی که از آرشیو تاریخی نفت مسجدسلیمان به آنجا منتقل شده بود را در مازندرات افتتاح کرد!!
دکتر خدادادیان افزود؛ متاسفانه شرایط اقتصادی و زیستی حاکم بر امروز ما ایرانیان به گونه ای است که صحبت از حفاظت از میراث صنعتی برای بسیاری حرف فانتزی و کم اهمیت جلوه می کند، اما یادمان باشد ما در شرایط سخت است که باید بیشتر و بیشتر مراقب میراث مان باشیم تا وقتی به ساحل آرامش رسیدیم میراثی برایمان باقی مانده باشد.
چهره شناخته شده بین المللی میراث صنعتی و عضو کمیته جهانی حفاظت از میراث صنعتی ادامه داد؛ پل سی میلی که در فاصله سی مایلی خاستگاه اصلی نفت در مسجدسلیمان قرار دارد، اساسا بر روی یک مسیل ساخته شده بود و پیش از این و طی بیش از یک قرن گذشته نیز بارها مورد سیلاب های فصلی قرار گرفته بود، گو اینکه تلفن خانه کنار آن نیز که بعدها متروک و تبدیل به کافه بین راهی شده بود، گزارش چنین حوادثی را در کنار سایر وظایف محوله عهده دار بود.اینکه سیلاب هفتم دیماه امسال باعث ازجاکندگی پل شد نیز بدلیل عدم توجه به استحکام بخشی دستک های پل در سنوات گذشته بود، اما بهرحال این حادثه رخ داده و حالا تصمیم گیری کارشناسی و اصولی برای مرمت و بازسازی و جانمایی نمادین پل در همان‌محل و البته بدور از محل واجد احتمال تکرار خطر مهم هست.
خدادادیان موضع گیری مدیرعامل شرکت نفت و گاز مسجدسلیمان و مدیرعامل مناطق نفتخیز جنوب در تاکید بر مرمت و احیای این سازه میراث صنعتی را مفید و واقع گرایانه دانست و گفت؛ با بیرون کشی از مسیل، مرمت و بازسازی و رنگ آمیزی با حفظ امانتدارانه رنگ اصلی و نصب نمادین سازه میراث صنعتی پل در همان محل با تعبیه کتیبه سنگی معرفی سازه می توان این میراث ارزشمند را احیا و برای آیندگان ماندگار کرد.
پس از سیلاب هفتم دیماه سالجاری و سقوط پل سی میلی، مهندس شهرام ذوالفقاری، میرعامل شرکت بهره‌برداری نفت و گاز مسجدسلیمان، ضمن بازدید از محل بلافاصله پس از حادثه، خبر داده بود که پل تاریخی سی مایلی بازسازی و احیا می شود.
مهندس ذوالفقاری با اشاره به جایگاه ویژه پل قدیم سی‌مایلی در خاطره جمعی مردم مسجدسلیمان و هفتکل گفته بود؛ این پل صرفاً یک سازه فنی نبوده، بلکه بخشی از هویت و نوستالژی شهر و خاطرات چند نسل از همشهریان ماست. طبیعی است که تخریب آن موجب نگرانی و ناراحتی مردم شده باشد، اما اطمینان می‌دهم شرکت بهره‌برداری نفت و گاز مسجدسلیمان موضوع را با حساسیت ویژه دنبال می‌کند.برنامه‌ ریزی لازم برای بازسازی و احیای این پل با رویکردی نمادین و متناسب با شأن تاریخی آن در دستور کار قرار گرفته و تلاش می‌کنیم ضمن رعایت ملاحظات فنی و ایمنی، این یادگار ارزشمند بار دیگر به عنوان نمادی از گذشته پرافتخار مسجدسلیمان احیا شود.
مدیرعامل شرکت بهره‌برداری نفت و گاز مسجدسلیمان، همچتین با قدردانی از صبوری و همراهی مردم تأکید کرد: از شهروندان عزیز تقاضا داریم نگرانی به دل راه ندهند؛ ما خود را نسبت به مطالبات و احساسات مردم مسئول می‌دانیم و با تمام توان برای انجام این کار و حفظ سرمایه‌های تاریخی و اجتماعی شهر اقدام خواهیم کرد.
دکتر رامین‌حاتمی، مدیرعامل شرکت ملی مناطق نفتخیز جنوب نیز ضمن بازدید از محل پل سی میلی، بر ضرورت توجه به تاریخ نفت و میراث صنعتی تاکید کرد که این توجه، موج مثبت و امیدوارانه ای در بین فعالان میراث صنعتی خوزستان و علاقه مندان به تاریخ نفت ایجاد نمود.

امین زاده درویش: ضرورت توجه جدی به حفاظت و احیای میراث صنعت نفت در خوزستان

استان خوزستان را می‌توان به‌حق یکی از آینه‌های تمام‌نمای تاریخ ایران‌زمین دانست؛ سرزمینی که از کهن‌ترین نشانه‌های حضور انسان تا آثار برجسته‌ی تمدن ایلام، و همچنین یادگارهای ارزشمند دوره‌های هخامنشی، ساسانی و اسلامی را در خود جای داده است. این تنوع تاریخی، خوزستان را به یکی از غنی‌ترین مناطق کشور از نظر میراث فرهنگی تبدیل کرده است.
در کنار این میراث کهن، بخشی مهم و کمتر دیده‌شده از هویت تاریخی خوزستان به دوران معاصر و شکل‌گیری صنعت نفت بازمی‌گردد. ورود صنعت نفت به این منطقه، نه‌تنها تحولی اقتصادی، بلکه دگرگونی عمیقی در ساختار اجتماعی، شهری، معماری و شیوه‌ی زیست مردم ایجاد کرد. تأسیسات نفتی، پل‌ها، خطوط لوله، محوطه‌های صنعتی و سکونتگاه‌های وابسته به آن‌ها، امروز بخشی از میراث صنعتی خوزستان محسوب می‌شوند.
میراث صنعت نفت، صرفاً یادآور یک فعالیت اقتصادی نیست؛ بلکه سندی از ورود ایران به عصر صنعت، شکل‌گیری نیروی کار صنعتی و آغاز تحولات مدرن در جنوب کشور است. با این حال، بخش قابل توجهی از این آثار به دلیل فرسایش، بلایای طبیعی و نبود برنامه‌ی مشخص حفاظتی، در معرض آسیب و تخریب قرار دارند.
رخدادهایی مانند آسیب دیدن پل «سی‌میلی» در جریان سیل اخیر، بار دیگر ضرورت توجه جدی به حفاظت و احیای میراث صنعت نفت در خوزستان را برجسته می‌کند. بی‌توجهی به این میراث، به معنای نادیده گرفتن بخشی از تاریخ معاصر ایران و از دست رفتن فرصت‌های فرهنگی و پژوهشی ارزشمند است.
برای نخستین بار پس از چنین حادثه ای ، متولیان اصلی میراث صنعت نفت در خوزستان یعنی مدیرعامل شرکت ملی مناطق نفت‌خیز جنوب و مدیر شرکت نفت مسجدسلیمان شخصاً از نزدیک در محل پل حاضر شدند و با پیگیری نظر کارشناسان در صدد احیای این اثر ارزشمند میراث صنعت نفت بر آمدنداقدامی که هم قابل تقدیر و هم نویدبخش امید به حفاظت و احیای امیراث صنعت نفت در استان است.
حفظ و سامان‌دهی میراث صنعت نفت، در صورت برنامه‌ریزی منسجم و همکاری نهادهای مسئول، می‌تواند علاوه بر صیانت از حافظه‌ی تاریخی منطقه، زمینه‌ساز توسعه‌ی گردشگری صنعتی و تقویت هویت محلی در خوزستان باشد؛ امری که نیازمند نگاه بلندمدت به این سرمایه‌ی تاریخی است.

امین زاده درویش/باستان شناس و پژوهشگر میراث صنعتی

شرکت شهر مسجدسلیمان، میراث صنعتی ایران

به واسطه کشف نفت در مسجدسلیمان آخرین دستاوردهای علمی، فنی و معماری غرب منجر به ساخت اولین سایت‌های صنعتی و مسکونی مدرن در ایران و تبدیل این منطقه به نخستین شرکت شهر صنعتی خاورمیانه شد. مسجدسلیمان دروازه گذار از سنت به مدرنیته در ایران و خاورمیانه گردید. شرکت نفت ایران و انگلیس، به‌منظور بیش‌برد اهداف خود، بانی ساخت و سازها و شکل‌دهی کالبد جدیدی به زندگی مردم در مسجدسلیمان شدند که در رشد و تغییر ساختار اقتصادی و عمرانی و فرهنگی ایران تأثیر گذاشت.

ایوب سلطانی باستان‌شناس و مدیر پایگاه ملی منظر فرهنگی و صنعتی مسجدسلیمان در یادداشتی نوشت: در مصاحبه‌ای که با میراث آریا درباره ضرورت ثبت جهانی میراث صنعتی مسجدسلیمان به‌عنوان نخستین شرکت شهر صنعتی خاورمیانه سخن گفتم زیرا «شرکت شهر صنعتی مسجدسلیمان» اولین انتقال موفقیت‌آمیز میراث صنعتی از غرب به خاورمیانه را نشان می‌دهد.

با رنسانس صنعتی که به دنبال آن تمامی تاسیسات و ساختارهای معماری موجود تحت تاثیر معماری و فناوری مدرن قرن بیستم بود، تمامی این امکانات در نوع خود اولین‌ها (76 مورد اولین‌های صنعتی) از جمله پالایشگاه بی‌بی‌یان، کارخانه برق، فرودگاه و هواشناسی، باشگاه‌های ورزشی، بافت‌های صنعتی مدرن، پل‌های کابلی، راه‌آهن، ایستگاهای مخابراتی و رادیویی، کارخانه گوگرد، اولین چاه نفت و اولین چاه گاز و... در مسجدسلیمان شکل گرفت.

به واسطه کشف نفت در مسجدسلیمان آخرین دستاوردهای علمی، فنی و معماری غرب منجر به ساخت اولین سایت‌های صنعتی و مسکونی مدرن در ایران و تبدیل مسجدسلیمان به نخستین شرکت شهر صنعتی خاورمیانه شد. مسجدسلیمان دروازه گذار از سنت به مدرنیته در ایران و خاورمیانه گردید. شرکت نفت ایران و انگلیس، به‌منظور بیش‌برد اهداف خود، بانی ساخت و سازها و شکل‌دهی کالبد جدیدی به زندگی مردم در مسجدسلیمان شدند که در رشد و تغییر ساختار اقتصادی و عمرانی و فرهنگی ایران تأثیر گذاشت. با افزایش عملیات و گسترش فعالیت‌های شرکت نفت، دیگر هدف تنها ساخت سرپناه نبود، بلکه به کار بردن سبک‌های زیباتری از معماری و فراهم کردن محیط آموزشی و رفاهی مورد توجه قرار گرفت که منجر به ساخت اولین محوطه‌های مسکونی، رفاهی و تاسیسات صنعتی مدرن در مسجدسلیمان شد و آن را تبدیل به یکی از صنعتی‌ترین و مرفه‌ترین شهرهای خاورمیانه کرد.

مهندسان با اتکا به علم و فناوری مدرن و ادغام آن با معماری ایران که ریشه های عمیق و پر محتوایی داشته است توانستند محیطی فرح بخش در گرمای طاقت فرسا ایجاد نمایند. به این ترتیب امکانات مهمی از جمله: تأسیسات جدید اداری و صنعتی، خانه‎های مسکونی(بنگله/لین)، مراکز بهداشتی، تفریحی، ورزشی، باشگاه‎ها، فرودگاه، فروشگاه‌ها، مدارس و پل‌ها اشاره کرد. استمرار و بقا این شرکت شهر در زندگی جاری مردم از 1908 تاکنون نشان دهنده ترتیبات اجتماعی رایج و انتقال ایده‌های برنامه‌ریزی فضایی بین جوامع مختلف است که مشخصه کشف و بهره‌برداری نفت در مسجدسلیمان می‌باشد.

نخستین میدان نفتی با مخزن آهکی در مسجدسلیمان کشف شد. این خود سرآغاز کاوش برای منابع نفتی در مخازن آهکی جهان بود. چون تا آن زمان تمام مخازن نفتی جهان در لایه‌های ماسه سنگی کشف شده بود.

ملک شعرای بهار یکی از شاعران برجسته کشور طی بازدیدی که از مسجدسلیمان در سال 1927 داشته در قصیده‌ای بلند به وصف شهر تاسیسات نفتی، خدمات، کارکنان و مردم پرداخته است. از میان این قصیده بلند به دوبیت آن اشاره می‌کنم:

بهر مجروحان و بیماران و گرماخوردگان چند مارستان به طرز انگلستان کرده‌اند

انتظاماتی که درآن خطه دیده‌ام، ای عجب سال‌ها خلق آرزویش را به تهران کرده‌اند

حلقه‌های چاه‌شان خوانده زدل راز زمین برج‌های قصرشان با عقل پیمان کرده‌اند

همچنین گزارشات از مورخان بزرگ همچون هردوت و اشاره به جوشیدن ماده سیاه رنگ و قیر مانند که در جنوب غربی ایران و خوزستان امروزی از دل زمین بیرون می‌آید. نام بردن از نفتون (مسجدسلیمان) در سفرنامه سر هنری لایارد، گزارشات باستان‌شناسی دمورگان و لافتوس و اشاره به آتشگاه‌های ایران باستان در این حوزه جغرافیایی از ویژگی‌های معیار ادبی و هنری با اهمیت برجسته جهانی مرتبط می‌باشد.

منطقه مسجدسلیمان به‌عنوان یک میراث طبیعی با ویژگی‌های خاص زیست محیطی و زمین‌شناسی خود، اصالت و یکپارچگی برجسته‌ای را از نظر طبیعی و تاریخی داراست. این منطقه بدلیل منابع طبیعی غنی، اکوسیستم‌های متنوع و ویژگی‌های زمین‌شناختی منحصر به‌فرد خود، اهمیت ویژه‌ای در تاریخ طبیعتی ایران دارد.

از جمله ویژگی‌های طبیعی که اصالت این حوزه زیستی را اثبات می‌کند، وجود منابع طبیعی نفت، گاز، چشمه‌های گوگردی و غنی از مواد معدنی، گذر 90 کیلومتر رودخانه کارون به‌عنوان بزرگترین و طولانی‌ترین رودخانه ایران است که در طی قرون گذشته به‌عنوان منابعی با ارزش برای ساکنان آن وحتی و جوامع پیرامونی آن مورد استفاده قرار گرفته‌اند.

مسجدسلیمان با دیرینگی بسیار غنی خصوصا در دوره اشکانیان و وجود سایت‌های تاریخی آتشکده سرمسجد، معبد بردنشانده، قلعه بردی، نقوش برجسته و کتیبه‌های متعدد، معبد کلگه زرین با 400 اثر شناسایی شده در اطلس باستان‌شناسی کشور دارای اهمیت ویژه است. با این وجود با فوران نفت دوباره حیات شکوهمند مسجدسلیمان تجدید شد.

شرکت شهر مسجدسلیمان نمونه خوبی از یک شرکت صنعتی در اوایل قرن بیست است که تمام تاسیسات و سازه‌های صنعتی آن واجد ارزش جهانی است. دولت با ایجاد پایگاه ملی منظر فرهنگی و صنعتی و همچنین اداره موزه‌های نفت با شرح وظایف مبتنی بر مدیریت، حفاظت، مرمت، معرفی و تخصیص بودجه مناسب اهتمام دارد که بیش از گذشته نسبت به میراث صنعتی به‌عنوان بخش مهمی از تاریخ ملی کشور متمرکز شود .

ضرورت ثبت جهانی میراث صنعتی مسجدسلیمان به‌عنوان نخستین شرکت شهر صنعتی خاورمیان

توجیه ارزش‌های برجسته جهانی مسجدسلیمان شهر موزه ایران

ایوب سلطانی با تاکید بر اینکه میراث صنعتی ایران برای بیش از صدسال بار فرهنگ و پیشرفت دانش و تکنولوژی را به دوش می‌کشد گفت: انتقال روحیه کار و فعالیت و سبکی از فناوری و معماری که متعلق به میراث جهانی است لزوم حفظ و مطالعه‌ی این آثار را تشدید می‌کند. معماری و صنعت در تعامل با هم قرار دارند و این میراث معماری صنعتی، دارای ارزش‌های تاریخی، معماری، فن‌آوری، فرهنگی و هنری است.

ایوب سلطانی مدیر پایگاه ملی منظر فرهنگی و صنعتی شهرستان مسجدسلیمان، در ادامه گفت‌وگو با میراث آریا، از ضرورت ثبت جهانی میراث صنعتی مسجدسلیمان به‌عنوان نخستین شرکت شهر صنعتی خاورمیانه نام برد و گفت: به موازات حفاری و کاوش نفت در میدان مسجدسلیمان تعدادی تپه باستانی کشف گردید. از آن پس رومن گیرشمن باستان‌شناس فرانسوی در منطقه مستقر شد و شروع به بررسی منطقه و سپس کاوش در نقاط مورد نظر کرد. مهم‌ترین کشفیات رومن گیرشمن در منطقه، معابد سه گانه سرمسجد، بردنشانده و کلگه‌زرین بود که از محدود آثار شناخته شده عصر اشکانی در ایران محسوب می‌شوند.

این باستان‌شناس با اشاره به اینکه طلوع دوباره مسجدسلیمان بعد از گذشت چندین قرن در سال ۱۹۰۸ با فوران نفت از میدان شماره یک در مرکز مسجدسلیمان کنونی آغاز شد افزود: بررسی‌ها نشان می‌دهد، مجموعه‌ی نیایشگاهی سرمسجد از محدود بناهای آیینی دنیا است که در آن همزمان چند خدای متفاوت (از دو ملت ایران و یونان)، به صورت مسالمت‌آمیز مورد پرستش قرار می‌گرفتند.

وی با تاکید براینکه کاوشگر بر مبنای آثار و شواهد بدست آمده معتقد است در آتشکده سرمسجد از گاز طبیعی به‌عنوان تغذیه آتش جاودان بهره می‌بردند یادآور شد: شواهد فراوانی از این دوره در شهر کنونی مسجدسلیمان به دست آمده است. بنابراین، شهرستان مسجدسلیمان دارای پیشینه‌ای کهنی است و این امر اهمیت این منطقه را دو چندان می‌کند.

مدیر پایگاه ملی منظر فرهنگی و صنعتی شهرستان مسجدسلیمان به ظرفیت‌های ملموس میراث صنعتی اشاره کرد و یادآور شد: ظرفیت‌های ملموس میراث صنعتی مسجدسلیمان شامل بافت‌های تاریخی، شهرک‌های مدرن سکونتگاهی، ورزشگاه‌ها، باشگاه‌های ورزشی، کلوپ‌های هنری، بیمارستان‌ها و درمانگاه‌ها و آزمایشگاهای طبی و شیمیایی، مراکز آموزشی تحصیلی و فنی، کارخانجات، تاسیسات زیربنایی اعم از برق، مبلمان شهری، آب، مخابرات، چاه‌ها و تاسیسات حفاری، استخراج، انتقال و پالایشگاه‌ها، خدمات اداری و شهری است که همچنان پس از یک قرن در جریان زندگی مردم امروزی کاربر، اثربخش و مفید هستند. اینجاست که نمادهای محرومیت اجتماعی و زوال اقتصادی در گذر زمان به نمادهای غرور محلی و ملی تبدیل می‌شوند.

ایوب سلطانی که از مجموعه بزرگ ملموس میراث صنعتی این منطقه به عنوان شهر موزه مسجدسلیمان یاد می‌کند اظهار داشت: مجموعه بزرگ ملموس میراث صنعتی حول محور ۳۰۰ چاه اکتشافی در کل کالبد حیاتی شهر پراکنده است. با خارج شدن بخش عمده‌ای چاه‌های نفت از مدار تولید و کاهش استخراج نفت، بدلیل وابستگی مردم به این جغرافیای زیستی برنامه‌ریزی‌های متعددی برای احیاء و جایگزینی میراث صنعتی و استفاده از ظرفیت‌های عظیم گردشگری در اسناد توسعه‌ای و آمایش سرزمینی لحاظ شده است.

مدیر پایگاه ملی منظر فرهنگی و صنعتی شهرستان مسجدسلیمان از سایت­های صنعتی این منطقه به‌عنوان نقطه­ی عطفی در تاریخ یاد کرد و اظهار داشت: آنها خاطرات روزهایی را دارند که هم موجب پیشرفت و هم مایۀ رنجش بوده است و البته نمادی از امید به زندگی بهتر هستند. آنها توسعه فناوری کشور را از طریق معماری‌شان نشان می‌دهند. علاوه بر این بناهای صنعتی، ارزش‌های اجتماعی و فرهنگی زمان‌شان را نمایش میدهند و این فرایند علاقه رو به رشد در حفظ و نگهداری ساختمان‌های صنعتی به‌عنوان بخشی از انواع گونه­های ساختمانی برای دقیق‌تر نشان دادن گذشته را به همراه داشته است.

ایوب سلطانی با تاکید بر اینکه میراث صنعتی ایران برای بیش از صدسال بار فرهنگ و پیشرفت دانش و تکنولوژی را به دوش می‌کشد گفت: انتقال روحیه کار و فعالیت و سبکی از فناوری و معماری که متعلق به میراث جهانی است لزوم حفظ و مطالعه‌ی این آثار را تشدید می‌کند. معماری و صنعت در تعامل با هم قرار دارند و این میراث معماری صنعتی، دارای ارزش‌های تاریخی، معماری، فن‌آوری، فرهنگی و هنری است.

وی در ادامه به دلایل راه‌اندازی پایگاه ملی منظر فرهنگی وصنعتی مسجدسلیمان به همت وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی اشاره کرد و افزود: به‌منظور صیانت، حفاظت، مرمت و ساماندهی میراث صنعتی با ایجاد پایگاه ملی منظر فرهنگی وصنعتی مسجدسلیمان، ثبت و تعیین عرصه و حریم ۱۰۰ اثر میراث صنعتی، تهیه مطالعات و ابلاغ بافت ۱۵۰هکتار بافت مدرن صنعتی شامل کمپ کرسنت، اسکاچ کرسنت، لب کرسنت، نفتون، پانسیون خیام، سی‌برنچ، بی‌بی یان، باغ ملی، افرنبی، تلخاب، چشمه علی، نمره چهل و... ایجاد کارگاه‌ها و همایش‌هایی به منظور حفاظت از میراث صنعتی و ایجاد کارگروه رسمی هیات راهبردی پایگاه ملی منظر فرهنگی وصنعتی مسجدسلیمان شامل فرماندار، انجمن‌های مردم‌نهاد، مدیران و کارشناسان میراث‌فرهنگی و شرکت بهره‌برداری نفت و گاز مسجدسلیمان با هدف تمرکز بر حفاظت، مرمت و معرفی ظرفیت‌های بالقوه میراث صنعتی در این برنامه‌ی توسعه به ایفای نقش می‌پردازد.

این باستان‌شناس در پایان با اشاره به مبلمان کالبدی و معماری مسجدسلیمان بیان کرد: شرکت شهر صنعتی مسجدسلیمان در مبلمان کالبدی و معماری خود نمونه برجسته­ای از یک شهر اروپایی در قرن بیستم است که با محدودیت­های اقلیمی، جغرافیایی و فرهنگی جنوب غرب ایران سازگار شده و به تدریج بر ساختار معماری و اقتصادی کشور تاثیر گذاشته است. این سایت نمادی از تبادل فناوری و دانش بین ایرانیان و شرکت‌های خارجی بوده است و نقش مسجدسلیمان در انتقال تکنولوژی و مفاهیم مدرنیته به ایران و تاثیر آن بر فرهنگ اجتماعی و اقتصادی برجسته است.

انتهای پیام/

کد خبر

پیشینه نفت و مشتقات (قیر) در ایران باستان

آشنایی ساکنان ایران با نفت طبیعی و مشتقات آن به دوران پارینه‌سنگی در غارکلدر باز می‌گردد (Tumung et al,2015:179-196) ساکنان جنوب‌ غرب ایران در دوران نوسنگی جزو اولین مردمانی بودند که با خصوصیات قیر طبیعی آشنا شده و به شیوه‌های گوناگون از آن استفاده کردند. آنها از خاصیت چسبندگی قیر طبیعی برای دسته‌گذاری ابزارهای متنوع نظیر داس‌های ترکیبی، کج بیل‌ها و درفش‌های استخوانی بهره می­بردند. بر روی تیغه‌های سنگی و دسته‌های چوبی و استخوانی این‌گونه ابزارها آثار قیر طبیعی مشاهده می‌شود که نشان می‌دهد از این ماده طبیعی برای دسته‌گذاری ابزارها استفاده شده است (Connan,1996:153).

تصویر1: ابزار سنگی‌های آغشته به قیر

در مرحله روستانشینی در دوران نوسنگی، ساکنان جنوب‌‌غرب ایران از قیر طبیعی در سایر کارها و نیازهای روزانه خود استفاده می‌کردند. چنان‌که «در این دوره از قیر طبیعی جهت اندود کردن سبدهای بافته شده از نی استفاده شده است. در کاوش‌های تپه علی‌کش، تپه سبز، چغاسفید و فروخ‌آباد (فرخ‌آباد) در منطقه دهلران، قطعات قیر طبیعی فراوانی به دست آمده که بر روی خود نشانه‌هایی از حصیر و نی دارند. این شواهد نشان می‌دهد که ساکنان جنوب ‌غربی ایران به دو گونه از قیر طبیعی برای ساخت ظروف مصرفی استفاده می‌کردند. در روش اول سبدهای بافته شده از حصیر را به منظور غیر قابل نفوذ نمودن برای نگهداری مایعات با قیر طبیعی اندود می‌کردند و در روش دوم از این سبدها به عنوان قالب در ساخت ظروف قیری استفاده می‌شد. از دیگر موارد استفاده از قیر طبیعی در این دوره می‌توان به ساخت ژتون شمارشی اشاره نمود. خاصیت نفوذ ناپذیری قیر سبب شده بود تا از آن به عنوان یک عایق مناسب جهت اندود کردن پی دیوار خانه‌ها، جداره‌های در و پنجره و به طور کلی آن قسمت از ساختمان که بیشتر در معرض رطوبت قرار داشت استفاده گردد» (زاهدی،1383 :65).

با آغاز شهرنشینی در دشت شوشان و مشخصاً در اکروپل شوش، اسفاده از قیر طبیعی وارد مرحله تازه­ای شد و با ترکیب قیر طبیعی با مواد دیگر ماده جدیدی بدست آوردند که با آن می‌توانستند اشیاء و ظروف مختلفی را تولید کنند. «از اواسط هزارة چهارم ق.م. در شوش، تولید اشیاء ساخته شده از قیر طبیعی دچار دگرگونی تازه‌ای گردید. به این شکل که ساکنان شوش با ترکیب نمودن شن و ماسه بادی، پودر سنگ آهک، مواد معدنی و گیاهی دیگر با قیر طبیعی و حرارت دادن آنها در دمای ۲۲۰ تا ۲۴۰ درجه سانتیگراد در زمان ۸ - ۶ ساعت ماده جدیدی به نام خمیر قیر تولید کردند و از آن در ساخت انواع ظروف تزئینی و مصرفی، سر دوک‌ها، سنگ‌های وزنه، مهره‌ها و آویزها، مهرهای مسطح و استوانه‌ای استفاده کردند» (Connan,1996:127).

تصویر2: مجسمه پا حیوان، ظروف با نقوش حیوان، مهر قیری

در کنار استفاده از قیر طبیعی در ساخت اشیاء و ظروف مصرفی یا آئینی، از این ماده طبیعی با ارزش در معماری نیز استفاده شده است. «یکی دیگر از کاربردهای قیر طبیعی که همچنان در تمامی دوره‌ها دیده می‌شود، استفاده از آن در سازه‌های معماری است. در بناهای شهرهای شوش، هفت تپه و چغازنبیل از ملاط قیر طبیعی در بین آجرها استفاده کرده­اند. از این نوع مصالح یعنی قیر طبیعی و آجر عموماً در ساخت آرامگاه‌های مهم و بزرگ، آبگیرها، حوض‌ها، مجاری و کانال‌های آب و آجر فرش‌های حیاط‌های روباز استفاده می‌شده است. معماران ایلامی در نصب آجرهای لعابدار بنای یادمانی تل ملیان فارس نیز از چسبندگی قیر طبیعی استفاده کرده و آجرهای لعابدار را با کمک میخ‌های سفالی آغشته به قیر طبیعی به دیوار متصل می‌کردند» (Carter,1996:11).

تصویر3: چغازنبیل و تنبوشه‌های سفالی با ملات قیر

در شهری که اونتاش ناپیریشا، پادشاه ایلام در نیمة دوم هزارة دوم قبل از میلاد در کنار زیگورات چغازنبیل به نام «دور- اونتاش» بنا کرد، استخر و آبگیر بزرگی ساختند که هنوز هم بی‌عیب و نقص است و شکاف‌های دیوار آجری آن را با دقت با قیر اندود کرده­اند. ایلامی‌ها از قیر برای سنگ فرش کوچه‌ها و خیابان‌ها هم استفاده می‌کرده‌اند؛ چنانکه «دروازه شماره سه زیگورات جغازنبیل، نزدیک گوشه جنوبی، به وسیله سنگ‌های تراشیده شده، مفروش و درز سنگ‌ها با قیر پر شده است. اثر چرخ‌های گاری بر روی این بخش به نحوی است که در آن نمی‌توان شک کرد...» (هینتس،1371: 200).

علاوه بر امور عمرانی و ساختمانی، در زمینه ساخت اشیاء ریز و ظریف همچون جواهرات نیز از قیر استفاده می‌شد. در کاوش‌های باستان­شناسی شوش که متعلق به هزارة چهارم تا دوم پیش از میلاد است، اشیاء ریزی که جنس آنها از قیر معدنی است، همراه جسد کودکان بدست آمده است. احتمالاً این آثار به عنوان اسباب‌بازی همراه جسد کودکان دفن می­گردید (نگهبان، 1376: 417). مهرسازی هم از جمله موارد دیگری بود که قیر در آن کاربرد داشته است. «از طبقه بالای شوش، یعنی اواخر هزارة سوم قبل میلاد اشیاء و مهرهایی به دست آمده است. بر روی یکی از مهرهای قیری این دوره، نقش کنده شده دو کاهن برهنه و یک گوسفند قربانی که در میانشان نقش دو مار قرار دارد، نشان داده شده است» (هینتس، 1371: 70). مدال­هایی با جنس قیر طبیعی که دارای نقش می­باشند نیز از محوطه باستانی هفت تپه بدست آمده است.

تصویر4: پلاک‌های تزئینی

یکی دیگر از ویژگی‌های منحصر به فرد تمدن ایلام، ساخت ظروف تزیینی با قیر طبیعی است که تعداد زیادی از آنها در کاوش‌‌های غرب بدست آمده است. چنان‌که در تپه چغامیش از یک لایه ایلامی متعلق به هزارة دوم پیش از میلاد جامی استوانه‌ای به بلندای۱۴سانتی‌متر از جنس قیر طبیعی به دست آمده که دستة آن به شکل یک بزکوهی است (مجیدزاده،1370: 68).

تصویر5: جام چغامیش

در بیشتر ظروفی که با قیر طبیعی ساخته شده‌اند، از شکل قوچ و بزکوهی در دسته و پایه‌های آن استفاده شده است و به احتمال زیاد از این گونه ظروف در مراسم مذهبی استفاده می‌کردند؛ زیرا تمامی آنها از درون قبور و تابوت‌ها به دست آمده است. علاوه بر این، هانی پادشاه ایلام جدید در کتیبه­های ایذه از قربانی بز کوهی به میزان زیادی برای خدای تیروتیر سخن گفته است. کاربرد قیر به عنوان یک عنصر ساختاری نشان از وفور منابع قیر و کاربرد این ماده در میان ایلامی‌ها به خصوص صنعتگران و هنرمندان داشته است که با ظرافت خاصی بر روی قیر طبیعی حکاکی می­کردند که این خود حکایت از آشنایی، ممارست و تجربه آنها در استفاده از ماده‌ای دارد که قابلیت شکل‌پذیری آن نسبت به چوب و سنگ و فلز بیشتر است. در تپه حصار دامغان هم آثار تزیینی و اشیای زینتی زیادی به دست آمده که عمدتاً شامل گردنبند ساخته شده از سنگ‌های آهکی رنگارنگ، شبق یا قیرطبیعی هستند (نگهبان،1376:‌ 434-435).

تصویر6: ظروف با سر حیوانات

در تپه سیلک کاشان نیز زیورآلاتی بدست آمده که نگین آنها را با قیر پوشانده‌ یا آنها را با تکه‌های قیر روی هم سوار کرده‌اند (تاریخ یکصد ساله نفت،42:1342). به گزارش باستان‌شناسان دانشگاه شیکاگو و رایسل آریزونا در کشفیات تپه علی‌کش، در یکصد و بیست کیلومتری اندیمشک، حصیرهای کف اتاق‌های بناهایی که قیر اندود بوده از حدود شش تا هفت هزار سال قبل از میلاد به جای مانده است (خدادادیان، 1389: 89). در دورة ایلام جدید یعنی اوائل هزارة اول قبل از میلاد، استفاده از قیر طبیعی در ساخت اشیاء و ظروف کم کم رو به کاهش نهاد. پس از حمله آشوربانی‌پال به کشور ایلام و شوش و در پایان دوره حکومت ایلامیان، ساخت و تولید اشیاء و ظروف قیری به کلی منسوخ گردید. یکی از دلایل این مسأله می‌تواند ظهور ماده جدیدی به نام خمیر شیشه یا بدل چینی باشد که ابتدای حضور این ماده در تاریخ ایلام، به لوله‌های بدل چینی پنجره‌های معبد چغازنبیل در دوره ایلام میانی باز می‌گردد.

پس از ایلامیان و در دوره هخامنشی از قیر طبیعی فقط در معماری استفاده ‌شده است. بنا به گزارش کابلی، پی دیوارهای آپادانای شوش را از آجر با ملاط قیر حداقل به ارتفاع ۱۴رگ ساختند. علت اینکه پی دیواره از آجر و ملاط قیر ساخته شده بدین دلیل است که رطوبت در این قسمت زیاد است (کابلی، 1377: 244).

فرخ مهری‌نژاد خطبه‌سر مشاور وزیر نفت، دانش‌آموخته دکتری باستان‌شناسی و دانشجوی دکتری اقتصاد نفت و گاز

مسلم رضائی دانش‌آموخته دکتری باستان‌شناسی

کتابنامه

1. تاریخ یکصدساله نفت (طرح پژوهشی) (1386). روابط عمومی مناطق نفت خیز جنوب، اهواز: شرکت ملی نفت ایران.
2. خدادایان، فرشید (1389). کاربرد‌های نفت و گاز در ایران باستان. تهران: نشر شرکت ملی نفت ایران.
3. زاهدی، محمدرضا (1383). «معادن و منابع قیر طبیعی و تجارت آن در خاور نزدیک باستان بر اساس متون و شواهد باستانشناسی»، مجله باستان‌پژوهی، سال ششم، شماره12، ص43-48.
4. کابلی، میرعماد (1377). «گزارش دومین فصل کاوش جبهه غربی تختگاه آپادانای شوش و طرح مرمت و بازسازی دیوار تختگاه»، بهار 1374، گزارش‌های باستانشناسی(1)، ص‌ص187-199.
5. مجیدزاده، یوسف‌ (1370). تاریخ و تمدن ایلام. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
6. نگهبان، عزت‌الله (1376). شوش یا کهن­ترین مرکز شهرنشینی جهان. تهران: انتشارات سازمان میراث فرهنگی.
7. هینتس، والتر (1371). دنیای گمشده ایلام، ترجمه فیروزنیا. تهران: نشر علمی فرهنگی.

1. Connan, J. & Deschesne, O. (1996). Le bitume à Suse-Collections du Musée du Louvre. Paris: Editions de la réunion des musées nationaux, Monographies.

فراخوان ارسال مقاله:

نفت به‌مثابه میراث فرهنگی، صنعتی و تاریخی

مرکز اسناد و موزه‌های صنعت نفت در راستای ارتقای آگاهی عمومی و گسترش دانش پیرامون جایگاه صنعت نفت در تاریخ، فرهنگ و هنر، فراخوانی برای دریافت مقاله‌های پژوهشی منتشر کرده است.

این مرکز، به‌عنوان متولی حفظ اسناد و آثار مرتبط با صنعت نفت، از پژوهشگران و علاقه‌مندان دعوت می‌کند تا با ارسال مقالات علمی خود، در غنای این حوزه مشارکت کنند.

محورهای پیشنهادی این فراخوان شامل موارد زیر است:

۱. معماری مناطق نفتی: بررسی سازه‌های تاریخی پالایشگاه‌ها، شهرک‌های نفتی و بناهای صنعتی مرتبط

۲. موزه‌داری و اشیای نفتی: حفاظت، معرفی آثار و تجربه‌های نوآورانه در موزه‌داری

۳. تاریخ شفاهی صنعت نفت: روایت‌های کارکنان، خاطرات صنعتگران و سندشناسی گفتاری

۴. اسناد آرشیوی نفت: تحلیل نقشه‌ها، نامه‌ها، عکس‌ها و اسناد تاریخی ۵. هنر و صنعت نفت: تأثیر صنعت نفت بر هنرهای تجسمی، ادبیات، تئاتر و سینما

۶. چهره‌های تأثیرگذار: زندگی‌نامه و آثار معماران و مهندسان برجسته نفت

مشخصات مقاله: حجم مقاله: حداقل ۲۵۰۰ و حداکثر ۵۰۰۰ کلمه ساختار مقاله: عنوان، مشخصات نویسنده، چکیده (حداکثر ۲۵۰ کلمه)، واژگان کلیدی، مقدمه، چارچوب نظری، روش‌شناسی، یافته‌ها، نتیجه‌گیری و پیشنهادات

ارسال مقاله به ایمیل: Petromuseumir@gmail.com

توجه: پس از داوری، مقاله‌ها در وب‌سایت رسمی مرکز منتشر خواهند شد و آثار برتر نیز در قالب نشریه الکترونیکی به چاپ می‌رسند.

اکران فیلم تاریخی از نفت برای نخستین‌بار پس از یک قرن

فیلم تاریخی "صنعت نفت ایران" ساخته شده در سال ۱۳۰۳ خورشیدی توسط کمپانی نفت انگلیس و ایران با ترجمه و صداگذاری مناسب در تاریخ دوشنبه پنجم خردادماه۱۴۰۴ و به مناسبت یکصد و هفدهمین سالگرد اکتشاف نفت از نخستین چاه نفت خاورمیانه در مسجدسلیمان، در فرهنگسرای ارسباران و با حضور مشتاقان و علاقه مندان خوزستانی و مسجدسلیمانی مقیم تهران و البرز به نمایش درآمد.
پس از نمایش فیلم ، آقایان دکتر اردشیر صالح پور، مدرس دانشگاه و صاحب‌نظر حوزه هنر و سینما و دکتر فرشید خدادادیان، مؤلف و پژوهشگر تاریخ نفت و میراث صنعتی جنبه های هنری، تاریخی و میراث صنعتی فیلم را مورد بازخوانی و کنکاش قرار دادند.
نسخه اصلی فیلم‌صنعت نفت ایران صامت بوده و بیش از یک قرن قدمت دارد.این‌نخستین اکران عمومی این مستند تاریخی از صنعت نفت ایران پس از یک قرن بوده است.
در پایان این مراسم و با حضور رئیس دفتر دکتر جباری، نماینده مسجدسلیمان در مجلس از چهره های شاخص فرهنگی، هنری و اجتماعی خوزستان تقدیر بعمل آمد.

موزه‌ای برای روایت میراث صنعتی ایران؛ رونمایی از سناریوی محتوایی طرح موزه نفت مسجدسلیمان

در آستانه صد‌و‌هفدهمین سالروز کشف نفت در ایران، طرح موزه نفت مسجدسلیمان، زادگاه صنعت نفت خاورمیانه، رونمایی شد؛ طرحی که با هدف احیای یکی از کهن‌ترین میراث صنعتی کشور و بازتاب شکوه روزگاری که طلای سیاه، سرنوشت ایران را دگرگون کرد، شکل گرفته است.

مسجدسلیمان، شهری که نخستین فوران نفت را در سال ۱۲۸۷ هجری شمسی تجربه کرد، بار دیگر در کانون توجه قرار گرفته است؛ این بار نه با چاه‌های شعله‌ور، بلکه با تلاشی فرهنگی برای نگهداری و بازخوانی تاریخچه‌ای پر فراز و نشیب. هم‌زمان با روز ملی اکتشاف نفت، طرح اولیه موزه نفت این شهر تاریخی به ثمر نشست.

این طرح، با بهره‌گیری از دانش نوین موزه‌داری و ابزارهای دیجیتال، کوشیده است تا روایت‌گر مسیری باشد که نفت، از دل کوه‌های زاگرس تا قلب صنعت و اقتصاد ایران پیموده است. در این مسیر، از جانمایی آثار و اسناد تاریخی تا ساختار نمایشگاه‌ها، همگی با نگاهی هنرمندانه و تاریخی طراحی شده‌اند.

با تشکیل گروهی از کارشناسان و صاحب‌نظران حوزه میراث صنعتی، فرآیند تکمیل فاز نخست این موزه آغاز شده و انتظار می‌رود در آینده‌ای نزدیک، مسجدسلیمان نه‌تنها مهد تولد صنعت نفت، بلکه نگارخانه‌ای زنده برای مرور خاطره‌ها، فرازها و فرودهای آن باشد. جزئیات کامل‌ این طرح، به‌زودی در قالب گزارشی جامع منتشر خواهد شد؛ اما آنچه روشن است، بازگشت دوباره نگاه‌ها به شهری است که نفت را به ایران معرفی کرد و اکنون در تدارک پاسداشت آن میراث گران‌سنگ است.

نخستین چاه نفت ایران در مسجد سلیمان

در سحرگاه پنجم خرداد سال ۱۲۸۷ خورشیدی، چرخ تاریخ در دل زاگرس چرخید؛ جایی که مته حفاری چاه شماره یک مسجدسلیمان به نفت رسید و نخستین فوران نفت در ایران و خاورمیانه رقم خورد. این رخداد، نه فقط نقطه آغازی بر استخراج تجاری نفت بود، بلکه سرآغاز عصری تازه در اقتصاد، صنعت و سیاست منطقه به شمار می‌رود؛ عصری که همچنان سایه‌اش بر مناسبات جهانی سنگینی می‌کند. این گزارش تصویری، نگاهی دارد به آن لحظه تاریخی و تأثیر ژرف آن بر آینده ایران و خاورمیانه.

منبع :شانا

پژواک مته حفاری بر قلب تاریخ

قصه نفت در ایران به صد و اندی سال قبل‌خلاصه نمی‌شود و دیرینگی آن قدمتی به‌اندازه تاریخ دارد که‌ خوزستان مهد آن است؛ سرزمینی که گرما و نفت را در دل خود جای داده است تا ایران‌ مدرن از آن متولد شود.

از خشت‌های زیگورات چغازنبیل تا ردپای‌ کودک هزاران ساله، از کاخ باستانی شوش تا بنگله‌های جنوب، از چشمه‌های نفتی تا فوران‌ چاه شماره یک مسجدسلیمان، همه و همه پژواکی از یک صداست که اینجا خوزستان، خاستگاه نفت و تاریخ است. نخستین نشانه‌های وجود نفت در ایران را به دوران کهن نسبت داده‌اند. بر اساس معدود منابع مطالعاتی، از دوره سومریان (۵ تا ۶ هزار سال پیش) در شوش باستان، قیر به جای ملات بین سنگ و آجر در بناها استفاده می‌کردند و کشتی‌ها و ظروف سفالین را با آن می‌اندودند تا آب به آنها نفوذ نکند. در کتاب اوستا واژه نفت به‌معنای روغن معدنی آمده است که نشان از قدمت این واژه در اعصار تاریخ دارد.

با ورود به دوره هخامنشیان از نفت برای روشنایی و مقاصد طبی استفاده شده است. در همین راستا هرودوت مورخ بزرگ یونانی نوشته است: «در ۲۲ کیلومتری شوش، چاه‌هایی است که با چرخ از آن نفت و قیر و نمک بیرون آورده و در مخزن می‌ریزند و پس از چندی قیر و نمک ته‌نشین می‌شود و نفت به شکل مایع باقی می‌ماند». این مورخ همچنین گزارش‌هایی مبنی بر استفاده از قیر در جنگ‌های هخامنشیان و یونانیان دارد.

مورخ رومی به نام «آمیانوس‌ مارسلینوس» با اشاره ‌به جنگ شاپور دوم ساسانی با امپراتور روم از تاکتیک جنگی ایرانیان با استفاه از نفت چنین روایتی دارد: «ایرانیان برگ‌های گیاه مخصوص را در روغن خیس می‌کردند و سپس مایع دیگری به نام نفت بر آن می‌افزودند. آنگاه تیرهای جنگی خود را در آن گذارده، آتش می‌زدند و به طرف دشمن پرتاب می‌کردند و دقت می‌کردند کمان را آهسته رها کنند تا تیر به‌سرعت پرتاب نگردد و آتش آن خاموش نشود. این تیرها به هرجا می‌رسید، ایجاد آتش‌سوزی می‌کرد و آتش آن با آب خاموش نمی‌شد و فقط ریگ و شن آن حریق را از بین می‌برد» ابن بطوطه در قرن هشتم هجری قمری نیز در سفرنامه خود از وجود نفت و قیر در بین‌النهرین و جنوب غربی ایران امروزی خبر داده است. همه این گزاره‌های تاریخی حکایت از نقش و کاربرد نفت در این پهنه جغرافیایی و آگاهی تاریخی ایرانیان نسبت به آن دارد.

تلاش برای طلای سیاه

در قرن نوزدهم میلادی زمین‌شناس انگلیسی به نام «لوفتُس» به‌عنوان نخستین کاوشگر محوطه تاریخی شوش به وجود نفت در مناطق جنوب غربی ایران پی برد و این سرآغازی برای ورود غربی‌ها و گرفتن امتیاز از شاهان قاجار بود. در اواخر قرن نوزدهم میلادی، یک هیئت فرانسوی به سرپرستی «دومورگان» به «چیاسرخ» در اطراف کرمانشاه اعزام شد که گزارش آن در مجله «معادن» فرانسه انتشار یافت. با چاپ این مقاله، غربی‌ها بیش از پیش نسبت به وجود نفت در ایران آگاه شدند و همین امر زمینه حضور اعضای دارسی و انعقاد قرارداد در ایران شد. اولین گروه اکتشافی به سرپرستی مهندس «اداره خدمات عامه» هندوستان یعنی «جی. بی. رینولدز» به چیاسرخ اعزام شد. با وجود اینکه حفاری در مساحتی حدود ۲۵۹ هزار هکتار تا نوامبر ۱۹۰۴ ادامه یافت و دو چاه به تولید رسید، اما مقدار ناکافی و مشکل مسافت حمل نفت تا ساحل خلیج‌فارس ادامه پروژه را متوقف کرد، از این رو دارسی تصمیم گرفت چیاسرخ را رها کند و در جنوب به کاوش بپردازد.

پژواک مته حفاری بر قلب تاریخ

با آغاز قرن بیستم در ۱۹۰۵ میلادی گروه دارسی در منطقه «مماتین» خوزستان کار حفاری را آغاز کرد. این محل هم از طرف زمین‌شناسان توصیه شده بود. رینولدز شخصاً با حدود ۲۰ حفار بریتانیایی و کانادایی به این منطقه آمد. با وجود اینکه چاه اول به عمق ۶۶۱ و دومی ۵۹۱ متر بود هیچ کدام به نفت نرسید. پس در ۱۹۰۷، تیم رینولدز در«میدان‌ نفتون» حفاری را آغاز کرد. در اواخر این سال دولت هند نیروی کوچکی از سربازان «هنگ هجدهم نیزه‌داران بنگال» را به فرماندهی «آرنولد ویلسون» برای حمایت حفاران تا هنگام دسترسی به نفت یا توقف عملیات به آنجا فرستاد. در ۱۹۰۸ شرکت نفت برمه، بازرسی را به منطقه اعزام کرد و گزارش داد که ادامه عملیات اکتشافی بیش از این بی‌فایده است. در پایان آوریل، رینولدز تلگرافی از لندن دریافت کرد که به او دستور داده شده بود کار را متوقف و کارمندانش را مرخص‌ کند و به‌ کشور بازگردد. رینولدز به‌دلیل اعتقاد به وجود نفت در مسجدسلیمان پس از بحث با ویلسون تصمیم گرفت به بهانه خوانا نبودن متن تلگراف، کار را تعطیل نکند و از قطعه قطعه کردن دکل‌ها خودداری‌ کند تا نامه کتبی به آنها ابلاغ شود. اما تا قبل از رسیدن ابلاغ کتبی از طرف شرکت نفتی برمه به رینولدز، پژواک مته حفاری بر قلب تاریخ نشست و اوایل صبح روز ۲۶ مه ۱۹۰۸/ ۵ خرداد ۱۲۸۷، چاه شماره یک مسجدسلیمان با فوران ۱۵ متری در عمق ۳۶۰ متری به نفت رسید و یکی از اتفاق‌های بزرگ تاریخ معاصر به وقوع پیوست.

نخستین اقدام رینولدز، جمع‌آوری نفتی بود که به هدر می‌رفت، بنابراین حوضچه‌ بزرگی در دل خاک حدود ۶۰ متر دورتر از اردوگاه، حفر و نفت را به آن طرف هدایت کرد، سپس عملیات دریچه‌سازی برای چاه را آغاز کرد. براساس گزارش فنی «سامسون» زمین‌شناس این پروژه، چاه شماره یک در عمق ۱۱۷۹ فوتی به نفت رسید. چاه دوم به عمق ۳۰۷ متر ۱۰ روز پس از چاه اول فوران کرد، بدین شکل مسجدسلیمان به‌عنوان مهد نفت‌ خاورمیانه وارد صفحات تاریخ معاصر شد. به مرور در مناطق هفتگل، نفت سفید، آغاجاری، پازنان، گچساران و لالی معادن نفت کشف و عصر صنعتی ایران شروع شد.

با کشف نفت در پنجم خرداد، ایران وارد دوران تازه‌ای از تاریخ خود شد؛ عصری که هم‌زمان با ظهور این ماده سیاه، شتابی بی‌سابقه به توسعه بخش‌هایی از کشور از جمله راه‌سازی، بهداشت و درمان، آموزش، حمل‌ونقل و مسکن داد. به‌موازات گسترش فعالیت‌های اکتشافی و تولیدی، عناصر مدرنیته و فناوری نیز با سرعت بیشتری در کشور گسترش یافتند، تا آنجا که بسیاری از شهرهای نفتی به نمادهایی از تنوع فرهنگی، مدارای مذهبی و همزیستی قومی بدل شدند.