خوزتوریسم

گلِ نرگسِ «بهبهان»

شهر بهبهان در استان خوزستان، یکی از معروف‌ترین خاستگاه‌های گل نرگس در ایران به شمار می‌رود. این گل زیبا دارای ارزش دارویی و صنعتی نیز هست. برداشت این محصول معمولا از اواسط دی‌ماه آغاز و تا اواخر بهمن‌ماه ادامه دارد.

یکی از قدیمی‌ترین نرگس‌زارهای طبیعی ایران در شهرستان بهبهان است که قدمت آن به قبل از میلاد مسیح باز می‌گردد که از دیرباز تاکنون این گل را منتسب به این شهرستان می دانند.

نرگس‌زار بهبهان هم‌اکنون نیز از جمله مناطق مهم و باسابقه رویش و پرورش گل نرگس بوده و از نرگس‌زارهای طبیعی و معروف ایران محسوب می‌شود.بهبهان پر از نرگس‌هایی است که در گرمای ملایم پاییز و زمستان این منطقه آماده برداشت می‌شوند.

انبوه گل نرگس در بهبهان به قدری زیاد بوده که رنگ یکپارچه و طلایی گل نرگس از دور نمایان بوده و بوی عطرآگین آنها به مشام هر رهگذری می‌رسد.

گل دهی نرگس همه ساله از نیمه دوم سال آغاز و تا پایان بهمن و گاهی نیز نیمه اول اسفند در بهبهان ادامه دارد. در نرگس زارهای بهبهان چهار نوع گل نرگس شناسایی شده که نرگس «شهلا» وسعت بیشتری را در این مناطق به خود اختصاص داده است.

در نرگس‌زار بهبهان سه نوع گل نرگس شناسایی شده که 70 درصد مساحت نرگس‌زار را نرگس معمولی (نرگس شهلا)، 20 درصد را نرگس پرپر و 10 درصد را نرگس مشکین یا مسکین دربر گرفته است.

گردشگران تور طبیعت گردی، به هنگام قدم زدن در میان این دشت پُر گل، می‌توانند از عطر خوش گل‌ها سرمست شوند و لحظاتی فراموش‌نشدنی را در کنار همراهان خود به خوشی سپری کنند. جدا از لذت بردن از عطرِخوش گل نرگس بهبهان، می‌توانید به گرفتن عکس‌های زیبا از مناظر این دشت مشغول شوید که به وقت صبح و تابیدن نور آفتاب به نرگس زارها، جلوه خاصی به گل‌ها می‌دهد.

مردم ولایتمدار بهبهان در یک سنت همه ساله گل نرگس از نرگس زار‌های این شهرستان را تقدیم حرم نورانی و مطهر حضرت ثامن الحجج امام رضا (ع) اهدا می‌کنند.

این مراسم هرساله با حضور مسئولان و جمعی از زائران و عاشقان امام رئوف و مهربانی، در بارگاه منور حضرت علی ابن موسی الرضا (ع) برگزار می شود

مراسم آئین اهدای هشت هزار گل نرگس بهبهان به حرم امام‌رضا (ع) به‌عنوان یک میراث ناملموس (معنوی) از سوی وزیر میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی به صورت رسمی ثبت‌ملی شده است

در کتاب مطلع‌الشمس آمده است زمانی که امام رضا (ع) به بهبهان وارد شدند مردم از ایشان درخواست دعا نمودند، ایشان فرمودند: پس از من در شهر شما گل می‌روید که سال‌های برای شما باقی خواهد ماند. مردم بهبهان رویش گل نرگس در شهرستان را اثر همان دعا می‌دانند.

عکس: فرید حمودی/فارس

اهواز کهن در متون ساسانی و اسلامی و حدسی در باب مکان رام‌اردشیر

نتایج این تحقیق بیانگر روایتی نو از شکل‌گیری اهواز در روزگار ساسانیان است که اندکی با آنچه تاکنون نقل شده تفاوت دارد، اما همزمان هم می‌تواند جمع مناسب‌تری میان روایات متفاوت و گاه متناقض نقل‌شده درباب این شهر به دست دهد و هم فرضیه‌ای تازه در باب مکان رام‌اردشیر یا رامش‌اردشیر، یکی از نخستین شهرهای بنیاد شده از سوی اردشیر بابکان، بیافریند.

روح‌الله مجتهدزاده نویسنده کتاب در جستجوی هویت شهر اهواز در یادداشتی نوشت: دربارهٔ سرآغاز شکل‌گیری شهر اهواز بسیار کم می‌دانیم. هرچند بنیان شهری در این ناحیه را تا روزگار ایلامیان تخمین می‌زنند، اما کهن‌ترین روایات تاریخی و شواهد باستان‌شناختی در باب این شهر از روزگار اشکانیان و ساسانیان فراتر نمی‌رود.

آن‌گونه که از متون دوره ساسانی، همچون «شهرستان‌های ایرانشهر»، و انبوه تاریخنامه‌های دوره اسلامی برمی‌آید در این زمان شهری به نام هرمزاردشیر توسط اردشیر بابکان یا نوهٔ او هرمزاردشیران در این ناحیه بنا شد.

بنا به روایات غالب، این شهر، چون بسیاری از شهرهای ایران پیش از اسلام، ساختاری دوبخشی داشته که بخش مردمی «هوجستان‌واجار» و بخش حکومتی «هرمزاردشیر» نامیده می‌شد. با ظهور اسلام شهر حکومتی از بین رفته و شهر مردمی با عنوان سوق‌الاهواز ادامه حیات داده است. اما این روایات خود خالی از ابهام و آشفتگی نیست.

نتایج این تحقیق بیانگر روایتی نو از شکل‌گیری اهواز در روزگار ساسانیان است که اندکی با آنچه تاکنون نقل شده تفاوت دارد، اما همزمان هم می‌تواند جمع مناسب‌تری میان روایات متفاوت و گاه متناقض نقل‌شده درباب این شهر به دست دهد و هم فرضیه‌ای تازه در باب مکان رام‌اردشیر یا رامش‌اردشیر، یکی از نخستین شهرهای بنیاد شده از سوی اردشیر بابکان، بیافریند.

براساس این تحقیق، هرمزاردشیر و هوجستان‌واجار در واقع نام یک مکان است که همان هسته مردمی شهر اهواز پیش از اسلام بوده و پس از اسلام با نام سوق‌الاهواز به حیات خود ادامه داده است. در مقابل هستهٔ حکومتی و نخستین اقدام شهرسازی ساسانیان در این ناحیه رام‌اردشیر یا رامش‌اردشیر بوده که با ظهور اسلام از بین رفته و آشفتگی متون جغرافیایی و تاریخی دوره اسلامی در ذکر مکان آن احتمالا از همین حقیقت ناشی شده است.

امروزه بناها و تأسیسات شرکت نفت در اهواز عمدتاً خارج از بافت تاریخی و در محلاتی چون نیوسایت، خرمکوشک، کارون، کوت عبدالله و شهرک نفت قرار دارد؛ اما آنگونه که یکی از قدیمی‌ترین نقشه‌های اهواز نشان می‌دهد، شرکت نفت در بندر ناصری یا همان محدوده تاریخی اهواز کنونی نیز دارای بناهایی بوده که امروزه اثری از آنها به جا نمانده است. این نقشه با عنوان «پلان کلی ناصری و اهواز نمایش‌دهنده [موقعیت] پل جدید» توسط یکی از کارمندان دایره عمومی دولت بریتانیایی هند تهیه و اکنون نسخه‌ای از آن در کتابخانه ملی قطر نگهداری می‌شود. در این نقشه حداقل دوبنا به وضوح مربوط به شرکت نفت است؛ یکی بنایی که با عنوان «بیمارستان شرکت» و دیگری بنایی که با نام اختصاری «ای.آی.او.سی بنگالو» به معنای کوشک یا بنگله شرکت نفت ایران و انگلیس معرفی شده است.

امروزه از هیچیک از دو بنای نام‌برده نشانی به جا نمانده است. بنای نخست، که احتمالاً باید آن را اولین بیمارستان اهواز دانست، مطابق نقشه در محلهٔ ۲۴ متری امروزی واقع بوده؛ اما امروزه در محدوده تقریبی آن هیچ بنای قدیمی که قابل تطبیق با موقعیت نشان داده شده در تصویر باشد، قابل تشخیص نیست.

دومین بنا، اما سرگذشت جالب‌تر و سرنوشت تلخ‌تری دارد. این بنا و باغ پیرامون آن را اهوازی‌های قدیم به نام «باغ رِچی» می‌شناختند. مرحوم محمدی در خاطرات شفاهی خود که با نام چکیده رویدادهای یکصدوبیست سالهٔ اخیر اهواز منتشر کرده در باب باغ رچی می‌نویسد: «اولین باغ [در اهواز]، باغ رچی نام داشت که محل زندگی سفیر انگلیس بود. باغ رچی در ساحل رودخانه، شمال اداره گذرنامه فعلی و تا محل دانشسرای مقدماتی ادامه داشت. در وسط آن ساختمانی برای سفیر ساخته و در آن باغ درختان و گل‌های زیبایی کاشته بودند» (محمدی، بی‌تا، ۳۳). در زمان نگارشِ در جستجوی هویت شهری اهواز بر مبنای این قول تصور نگارندگان این بود که عمارت لینچ و مجموعهٔ کنسولگری انگلستان همگی در یک مکان (مهمانسرای باغ معین فعلی) واقع بوده و رچی نیز تلفظی دگرگون یافته از لنچ یا لچ است. اما در این مجموعه یادداشت‌ها نشان دادیم که عمارت لینچ و مجموعه کنسولگری دو بنای متفاوت بودند.

در ادامه روشن خواهیم کرد عمارت یا باغ رچی نیز مجموعه سومی مستقل از این دو بوده و مکان آن همان بنگله شرکت نفت ایران و انگلیس در نقشه ۱۳۱۷ و در مجاورت باغ کنسولگری بوده و قاعدتاً مرحوم محمدی اشتباهاً این عمارت را جزئی از مجموعهٔ مجاور آن، یعنی کنسولگری انگلیس، برشمرده‌اند. سندی که این موضوع را روشن می‌سازد.

آنگونه که از خاطرات آرنولد ویلسون، فرستاده نظامی و کنسول دولت بریتانیا در اهواز بین سال‌های ۱۹۰۸ تا ۱۹۱۱ برمی‌آید رچی، در واقع، تلفظی محلی نام چارلز ریچی مسوول عملیات اجرایی لوله‌کشی شرکت نفت در خوزستان در سال ۱۹۱۰ بوده (ویلسون، ۱۳۹۶، ۱۷۰) و باغ و کوشک میان باغ نیز برای اقامت او ساخته شده بود اما از آنجا که این باغ دقیقاً در کنار باغ کنسولگری قرار گرفته بود، گویا مورد استفاده مأموران بریتانیایی اعزامی به اهواز نیز قرار می‌گرفت.

کما اینکه ویلسون در سفری که به سال ۱۹۱۳، زمانی که دیگر نماینده مقیم بریتانیا در اهواز نبود، به این شهر داشت تأکید می‌کند «در اهواز، در محل اقامت ریچی، رئیس اداره لوله‌کشی نفت اقامت کردم» (همان، ۲۷۹) و احتمالاً به همین سبب است که اهوازی‌های قدیمی آن را با باغ کنسولگری یکی دانسته و کل محدوده را باغ رچی می‌خواندند.

به نظر می‌رسد باغ و عمارت رچی پس از ملی شدن صنعت نفت به دولت ایران واگذار شده است. در نخستین نقشه فتوگرامتری اهواز، به سال ۱۳۴۱، این عمارت به عنوان بانک ملّی معرفی شده و بسیاری از اهوازی‌های قدیمی نیز خاطره حضور بانک ملی در عمارتی قدیمی در حاشیه رودخانه، در این مکان، را دارند. بنابراین در فاصله سال‌های ۱۳۳۴ تا ۱۳۴۱ بنا از استانداری خوزستان به بانک ملی منتقل شده است. آن گونه که از عکس‌های هوایی برمی‌آید، متأسفانه این باغ و عمارت آن بین سال‌های ۵۵-۱۳۵۰، احتمالاً توسط مدیران وقت بانک ملی، ویران و محدوده آن خیابان‌کشی، تفکیک و ساخت گردیده است. هرچند برخی از بناهای ویلایی که سال‌های بعد در این محدوده ساخته شد، خود بناهایی ارزشمند، از منظر معماری مدرن به شمار می‌روند.

اما امروزه خود این بناها نیز در معرض تخریب و آپارتمان سازی‌اند و به این ترتیب هویت این پاره مهم از تاریخ شهر اهواز بیش از پیش در معرض آسیب است.

روح‌الله مجتهدزاده

مجتبی کهستونی

پامنار دزفول، نامزد ثبت‌جهانی شد

مدیرکل توسعه گردشگری داخلی وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی با اشاره به نامزد شدن ۱۲ روستای کشور برای ثبت‌جهانی گفت: روستای پامنار دزفول در صورت رفع نواقص، قابلیت ثبت‌جهانی را دارد.

به‌گزارش میراث‌آریا، سیدمصطفی فاطمی روز شنبه 20 دی‌ماه در جریان بازدید از روستای پامنار دزفول بیان کرد: در مطالعه‌ای که پیش از این روی حدود چهار هزار روستای کشور انجام شد، روستاهای هدف گردشگری انتخاب شدند ولی اکنون بر ثبت جهانی روستاها تمرکز شده است.

مدیرکل توسعه گردشگری داخلی وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی اظهار کرد: ثبت جهانی روستاها با شاخص‌های مشخصی ارزیابی می‌شود و تلاش بر این است که نواقص آن‌ها برطرف شود.

او تصریح کرد: رفع این نواقص در ۹ شاخص‌ اصلی شامل موانع و جاذبه‌ها، رسیدگی به جاذبه‌ها، پایداری اجتماعی، پایداری اقتصادی، پایداری محیطی، ایمنی، امنیت و بهداشت، ارتباط و زیرساخت‌ها در دستورکار قرار گرفته است.

فاطمی گفت: برای معرفی و قرارگرفتن در لیست بهترین دهکده‌های گردشگری جهان باید نواقص برطرف و این شاخص‌ها ارتقا یابند.

او افزود: براین اساس، روستای کندوان تبریز به عنوان بهترین دهکده گردشگری جهان در سال ۲۰۲۳ و روستای اسفهک در سال ۲۰۲۴ معرفی شد.

مدیرکل توسعه گردشگری داخلی وزارت میراث‌فرهنگی خاطرنشان کرد: سال ۲۰۲۵ نیز سه روستای شفیع‌آباد، سهیلی و کندلوس مازندران معرفی شدند.

او تصریح کرد: امسال نیز تاکنون ۱۲ روستا نهایی شده است و پرونده‌ها در حال تکمیل هستند تا براساس آن بتوانیم هشت روستا را تا اردیبهشت ماه معرفی و به سازمان گردشگری ملل متحد ارائه کنیم.

فاطمی گفت: اقتصاد روستای پامنار مبتنی بر گردشگری است و اغلب اهالی با قایق، تور، اقامتگاه، پذیرایی و صنایع‌دستی رفع معاش می‌کنند.

او تأکید کرد: ابتکارات و زیرساخت‌های پامنار در این بازدید خوب ارزیابی شده است؛ این روستا قابلیت ثبت‌جهانی را دارد و در صورتی که نواقص جدی این روستا در مدت محدود باقی‌مانده برطرف شود به عنوان روستای جهانی گردشگری معرفی خواهد شد در غیر این‌صورت به سال بعد موکول خواهد شد.

روستای پامنار دزفول با فاصله ۲۵ کیلومتری از شهر دزفول به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص خود در محدوده سد دز و کرخه و در میان‌کوه‌های زاگرس، طبیعتی بکر و چشم‌نواز دارد.

خانه‌های کاه‌گلی اهالی روستای پامنار دزفول که اغلب به کپوبافی مشغولند همراه با طبیعت زیبای دریاچه دز گردشگران زیادی را از جای‌جای ایران زمین به سوی خود جذب می‌کنند.

آجرچینی دزفول، هویت معماری اصیل ایرانی

بافت آجری، اصیل و زیبای دزفول نماد شکوه و هویت معماری اصیل ایرانی این سالها دوباره مورد استقبال شهروندان قرار گرفته و در حال احیا است.

به گزارش ایرنا خوون چینی (آجرچینی) کاربرد تزیین آجر است و از ضخامت آن در ایجاد انواع گره‌های زمینی در پیشانی نما استفاده می‌شود، به نقلی دیگر خوون چینی آرایش ساختمان است که در آن، آجرکاری از قطعات مختلف آجر و کنار هم قرار دادن آن‌ها برای ایجاد انواع گره‌های تزیینی استفاده می‌شود.

این شیوه‌ آجرچینی در شهرهای دزفول و شوشتر به وجود آمده‌است و در دوره صفویه توسعه یافته و تا اواخر دوران قاجاریه و پهلوی اول ادامه یافته است.

در هنر و معماری ایران قدیم نیز واژه خوون بسیار مشهور بوده‌ است اما در سده‌های اخیر در زبان فارسی روان، ناشناخته مانده‌است. واژه (خوون) یک نامگذاری در هنر معماری ایرانی است و به نگاره‌های زینتی موزاییک مانندی که بر پیشانی بنا می‌ساختند گفته می‌شده است.

در خوون‌های موجود شهر دزفول کلمه علی بیش از دیگر نوشته‌ها به چشم می‌خورد که نشانگر اعتقادات مذهبی سازندگان این آثار است.

به گفته رئیس میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی دزفول، خوون چینی یکی از تزیینات دوران قدیم برای ساختمان‌ها بوده است که با گذر زمان این هنر معماری در حال فراموشی بود.

حمیدرضا خادم افزود: اداره میراث فرهنگی شهرستان دزفول با کمک انجمن‌ها و دوستداران بافت قدیم و معماری اصیل ایرانی اقدام به برگزاری ورکشاپ‌هایی کرده است که با استقبال مردمی همراه بوده و اکنون این معماری در ساختمان‌های بافت قدیم و حتی بافت‌های جدید نیز استفاده می‌شود.

وی ادامه داد: این هنر آجرچینی زیبا در طرح‌های ساختمانی استفاده می‌شود و دوباره در حال احیا شدن است.

علاقه‌مندان زیادی در حال فراگرفتن این معماری اصیل هستند، استاد امیر قانعی یکی از استادکارانی است که در این مدت تلاش زیادی برای ترویج این هنر زیبا انجام داده است.

او که از حدود ۱۴ سال پیش به صورت تجربی این شغل را فرا گرفته است، می‌گوید: آجرچینی، نوع چیدن و قرارگرفتن آجر در بنا است که یکی از مهمترین وپرکاربردترین معماری ایرانی را تشکیل می‌دهد و باعث شده معماری ایران به عنوان یکی از غنی‌ترین سبک‌های معماری جهان معرفی شود.

امیر قانعی از رسیدن این شغل به صورت سینه به سینه به خود می‌گوید و عنوان می‌کند: دزفول با داشتن خاک حاصلخیز اقلیم مناسبی برای پخت آجر دارد به طوری که تمامی بناهای گذشته این شهر آجری بوده و دزفول به شهر آجر معرفی شده است؛ این ویژگی منحصر به دزفول است زیرا در شهرهای دیگر از جمله شوشتر از مصالح دیگری نیز استفاده شده است.

این استاد آجرچینی، برای مرمت بناها از آجرهای پخته‌ای که از یزد و قم تهیه می‌کند در قالب‌های ۲۰ در ۲۰ سانتی متر با ضخامت سه یا ۴.۵ سانتی متر استفاده می‌کند؛ از آجرهایی با ضخامت سه سانتیمتر برای دیوارچینی و از آجرهای ۴.۵ سانتی متری برای کف‌پوش و اجرای پوشش، طاق و گنبد هتلها و عمارتها.

به گفته قانعی، معماری خاص دزفول جذابیت‌های خاصی در چیدمان آجرها، سابات و شوادون‌ها در کنار نقوش آجری متنوع دارد که هر کدام مفهوم خاصی دارند و می‌توانند زمینه جذب گردشگر را فراهم آورند البته اگر شهر دزفول از کوره برخوردار باشد و بتوان آجر با کیفیت بالاتری در این شهرستان تولید کرد، شرایط بهتر خواهد شد.

این استاد کار که تاکنون مرمت خانه قلق‌چی، مجاهد، تیزنو، قطب و تعدادی سابات را انجام داده، زمان اجرای طرح‌های آجرچینی را وابسته با حجم کار می‌داند و می‌گوید: برای آجرچینی یک عمارت یکهزار متری با بکارگیری گروه کامل استادکار، در مدت ۶ ماه می‌توان دیوارچینی، سقف، گنبد و نقوش آجری را اجرا کرد البته طرحی که انتخاب می‌شود نیز ممکن است زمان بر باشد.

وی با اشاره به استقبال مردم از معماری اصیل دزفول در سال‌های اخیر و تلاش‌ها برای احیای دوباره هنر آجرچینی از سال ۹۸ می افزاید: برای نخستین بار، آجرچینی در خانه افشارنیا اجرا شد که مورد استقبال فراوان مردم قرار گرفت و افراد زیادی متقاضی اجرای آن شدند.

قانعی با تاکید بر ضرورت اطلاع‌رسانی برای حفظ هویت فرهنگی شهر دزفول پیشنهاد می‌کند ورودی تمامی ادارات، مدارس و سازمان‌ها به منظور حفظ معماری اصیل دزفول به صورت سنتی(آجرچینی) یا تلفیقی با معماری مدرن اجرا شود.

با توجه به در دسترس نبودن معمارهای قدیمی، اجرای برخی طرح‌ها دشوار است همین موضوع باعث شده این استادکار مجبور شود از شیوه آزمون و خطا برای اجرای برخی درخواست‌ها و طرح‌ها استفاده کند که یک چالش بزرگ است.

نبود نیروی کار آجرچینی در دزفول

این استادکار آجرچینی مهمترین چالش این شغل را نبود نیروی کار می‌داند و می‌گوید: تقاضای کار در حال حاضر بسیار بالا ولی نیروی کار کم است از این رو آماده آموزش به افراد علاقه‌مند هستیم تا نیروهای جوان و باانگیزه بتوانند در این حوزه فعالیت کنند.

به گزارش ایرنا، ۳۰ دی ماه هنر آجرکاری خوون چینی در تقویم گردشگری شهرستان دزفول ثبت شده است.

بافت قدیم دزفول با حدود ۲۷۰ هکتار وسعت دارای ۱۵۴ اثر ثبتی و بیش از ۲۰۰ اثر در شرف ثبت است.