رسانه تخصصی گردشگری و فرهنگی خوزستان

خادمی، پیشکسوت فرهنگی و اجتماعی کشور در گفت‌وگو با میراث‌آریا:

۸ هزار شاخه نرگس، هدیه سالانه مردم بهبهان به حرم رضوی است/ روایتی از سه دهه نذر فرهنگی برای حرم امام رضا(ع)

غلامرضا خادمی، چهره فرهنگی و اجتماعی شناخته‌شده بهبهان و از فعال‌ترین احیاگران نرگس‌زارهای کشور، امسال نیز همچون سه دهه گذشته ۸ هزار شاخه گل نرگس را به‌عنوان هدیه مردم این شهرستان به حرم امام رضا تقدیم کرد؛ آیینی ریشه‌دار که به گفته او برآمده از تاریخ محلی، باورهای دینی و هویت فرهنگی مردم بهبهان است و امروز به نمادی از دیپلماسی معنوی و سرمایه اجتماعی این خطه بدل شده است.

به گزارش خبرنگار میراث‌آریا، غلامرضا خادمی، فرزند حاج خلیفه خادمی، متولد ۱۳۱۵ بهبهان، از جمله چهره‌هایی است که زیست فردی و اجتماعی‌اش با فرهنگ، مذهب و خدمت عمومی درهم تنیده شده است. او که دوران کودکی را در مکتب‌خانه گذرانده و سپس یک دهه در حوزه علمیه آیت‌الله مجتهدی به تحصیل علوم دینی پرداخته، پیش از انقلاب اسلامی و در دهه ۵۰ با اعتماد مستقیم مردم به عضویت انجمن شهر بهبهان درآمد.

خادمی در گفت‌وگو با میراث‌آریا تصریح کرد: مردم مرا می‌شناختند. هیچ‌گاه برای رای گرفتن تبلیغ نکردم. انتخاب من، انتخاب اعتماد بود.

به گفته اهالی بهبهان، کارنامه او طی دهه‌های متمادی، بر محور خدمت اجتماعی، فعالیت‌های فرهنگی و صیانت از میراث معنوی منطقه شکل گرفته است. خادمی افزون بر فعالیت‌های میدانی، مؤلف چند اثر در حوزه تاریخ مذهبی و روایت‌های آیینی منطقه است؛ از جمله کتاب‌های «حضرت زینب(س) قهرمان کربلا»، «بوی خوش کربلا»، «شفایافتگان امام‌زاده حیدر و برادرانش» و «جامع‌الاخبار». او برای نگارش این آثار، سفرهای پژوهشی متعددی به کربلا، مکه، سوریه و حتی لندن انجام داده و کوشیده است روایت‌های محلی را با اسناد و مشاهدات میدانی پیوند زند.

اما شاخص‌ترین وجه فعالیت فرهنگی او، آیین ۳۰ ساله اهدای گل نرگس به حرم امام رضا است.

خادمی در این‌باره گفت: هر سال ۸ هزار شاخه گل نرگس، هدیه مردم بهبهان به حرم امام رضا(ع) است. این سنت، ریشه در دعایی دارد که بنا بر نقل مطلع‌الشمس، امام رضا(ع) هنگام ورود به بهبهان فرمودند؛ اینکه پس از من در شهر شما گلی خواهد رویید که سال‌ها باقی می‌ماند. مردم رویش نرگس را اثر همان دعا می‌دانند.

او افزود: در سفرهای زیارتی به نجف و کربلا نیز هزاران شاخه نرگس بهبهان به حرم‌های مطهر برده می‌شد. این کار انتقال عطر هویت یک شهر است.

بهبهان از مهم‌ترین کانون‌های تولید نرگس در ایران به‌شمار می‌رود.

به گفته خادمی، سالانه حدود ۳۵ میلیون شاخه گل از ۲۲۰ هکتار نرگس‌زار این شهرستان برداشت می‌شود و خوزستان نیز با تولید سالانه حدود ۲۰۰ میلیون شاخه گل، سهم قابل‌توجهی در بازار ملی دارد. با این حال، بهبهان با وجود برخورداری از قدیمی‌ترین نرگس‌زار کشور، امروز دومین تولیدکننده نرگس است.

خادمی بخش مهمی از حیات خود را صرف احیای نرگس‌زارهای از میان‌رفته کرده است.

او درباره باغ سه‌هکتاری خود گفت: ۵۰ سال پیش این زمین بایر بود. با ۱۸ هزار تومان نخل کاشتم و پیازهای نرگس را به‌تدریج به یک میلیون رساندم. هر روز به دشت می‌رفتم و پیاز نرگس وحشی می‌آوردم. آن‌قدر کاشتم تا باغ شکل گرفت.

وی با اشاره به تخریب گسترده نرگس‌زارها در دهه ۵۰ افزود: با ورود ماشین‌آلات کشاورزی، بسیاری از پیازهای نرگس شخم زده و نابود شد تا گندم بکارند. نرگس‌زارها از بین رفت. من تلاش کردم این میراث را دوباره احیا کنم. پس از بازدید مسئولان، دستور احیای نرگس‌زارهای منابع طبیعی صادر شد.

خادمی همچنین به شهرت جهانی نرگس بهبهان اشاره کرد و گفت: حدود ۶۰ سال پیش، پیاز نرگس بهبهان به هلند برده شد و امروز در آن کشور نیز کشت می‌شود. در جشنواره گل سال ۱۹۹۲ هلند، نرگس بهبهان رتبه نخست را کسب کرد. نرگس هلندی عطر ندارد؛ اما نرگس بهبهان هویت عطری دارد.

او در ادامه با نقل خاطره‌ای از بازار گل تهران گفت: روزی فروشنده‌ای فریاد می‌زد نرگس شیراز. به او گفتم این نرگس بهبهان است. گفت تو خادمی نیستی؟ گفتم چرا. گفت گل‌های شما را با بقیه قاطی می‌کنم تا عطر بگیرد.

خادمی تاکید کرد: نرگس کازرون نیز در اصل از پیازهای نرگس بهبهان منشأ گرفته است، وقتی نرگس‌زارهای بهبهان آسیب دید، برخی کشاورزان از مناطق دیگر پیازها را بردند و در زمین‌های خود کاشتند. منشأ این نرگس‌ها بهبهان است.

مجتبی گهستونی

قدمگاه امام زمان(عج)، زیارتگاهی در شوشتر

بقعه صاحب الزمان در شمال شرقی شهر شوشتر نزدیک بقعه شیخ شمس الدین واقع است. این عمارت بر فراز تپه ای در میان قبرستان واقع و در سال 1349 تعمیر و مرمت شده است.

درباره چگونگی این مکان که به قدمگاه و مقام حضرت صاحب الزمان، عجل الله تعالی فرجه الشریف، معروف است; گویند که در سالهای گذشته معمول بود که در روزهای سه شنبه عده ای از نیکان شهر برای زیارت حضرت حجة ابن الحسن و خواندن دعا به اطراف شهر می رفتند و بعد از انجام اعمال ناهار خود را در همان جا صرف می نمودند. روزی هنگام ظهر زمانی که این عده مشغول صرف ناهار بودند; شخص ناشناسی با لباس عربی پیش می رود و آنان او را برای صرف ناهار دعوت می کنند.

سه هفته متوالی آن شخص روزهای سه شنبه مهمان این جمع می شود. در هفته سوم ناشناس از آنان دعوت می کند تا هفته آینده ناهار مهمان او باشند. و چون ساعت موعود فرا می رسد میزبان پیش آمده و آنها را به باغی بسیار زیبا و باصفا با درختان میوه و نهرهای آب جاری راهنمایی می کند. پس از صرف ناهار و خداحافظی با میزبان هنگامی که چند قدم از محل دور می شوند به خاطر می آورند که در آن منطقه سابقا اثری از آب و درخت وجود نداشته و منطقه ای کوهستانی بوده است. همگی برمی گردند و هرچه جستجو می کنند; اثری از آن باغ نمی یابند. تکبیر گویان به شهر برمی گردند در حالی که یقین داشتند که میهمان صاحب الزمان بوده اند و آن محل هم اکنون به «الله اکبر» معروف است.

نقل کرده اند که محل زیارت قسمتی است که بعدها پس از بنای بقعه منبر سنگی در آنجا نصب گردیده است. از سنگ نبشته ای که در یکی از اتاقهای مخروبه این بقعه به دست آمده معلوم می شود که

بنای اولیه آن به وسیله «درویش کریم » نامی در دوران سلطنت «شاه صفی صفوی » در سال 1047 هجری قمری بوده و بعدها در اوایل قرن چهاردهم هجری قمری مرحوم حاج ملا حسین طبیب شوشتری ساختمانهای دیگری بر آن افزوده است.

هیات امنای مقام در سال 1355 اقدام به تعمیر اساسی این مکان و توسعه حرم و رواقها نمودند و ساختمان نسبتا وسیعی را برای استفاده زائرین بنا کردند.

این مکان شریف همیشه مورد احترام مردم خوزستان بوده و همیشه عده زیادی از زائرین برای زیارت و عبادت و درک فیض درآمد و شد هستند و در روزهای مبارکی چون نیمه شعبان، ولادت با سعادت حضرت ولی عصر، عجل الله تعالی فرجه الشریف، جمعیت بسیاری از مردم شوشتر و دیگر شهرهای خوزستان و ایران به این مقام روی می آورند و با شعر خواندن و مداحی میلاد با سعادت مولای خود را جشن می گیرند.

کلمات کلیدی

تفاوت تعزیه و شبیه خوانی به روایت حاج خلیل ضرغامپور کارگردان تئاتر و شبیه خوانی

تعزیه در لغت به معنای عزاداری و از ریشه واژه ی عزیه و عزا می آید و تمامی سوگواری ها و عزاداری ها از جمله سینه زنی، زنجیر زنی و مداحی و در سوگ نشستن عزیزان و از دست رفتگان و مرحومین از زیرمجموعه ی تعزیه و تعزیت می باشند و هر جا اجتماعی در سوگ اهل بیت و یا عزیزی برپاست آنجا محفل تعزیه است.

در شهرستان شوشتر (از توابع استان خوزستان) از دیرباز عزاداری و تعزیه خوانی در سوگ سیّد و سالار شهیدان برپا بوده و هست و بسیاری از نوحه ها و پامنبری های روضه ها از آوازهای سنتی و بومی محلی ۲۴ مقام یا مقوم این دیار کهن گرفته شده اند که معروفترین آن ها آواز شوشتری در دستگاه همایون می باشد.
همچنین از آوازهای معروف عزاداری و مراسمات تشییع می توان به آواز سوزناک مار رضایی (مادر رضا) از گوشه های شور عربی اشاره کرد که بسیارمورد استفاده ی مردم این خطه می باشد و هنرمندان شبیه خوان کهن دیار دارالمومنین شوشتر در مجالس شبیه خوانی خود بسیار از این آواز در کنار تعزیت که عامه ی مردم به آن گرایش دارند بهره می برند
ولی هنر شبیه خوانی که خود از شکل و ظاهر واژه ی آن پیداست به شبیه سازی می پردازد تا هرچه بیشتر به اصل و شکل واقعه نزدیک تر گردد .
این هنر ملی ایرانی که عامه برحسب عادت آن را به تعزیه می شناسند و به یک عادت ذهنی برای مردم تبدیل شده که بر زبان جاری می شود.
اصولا هنر شبیه خوانی خود از شاخه های تعزیه می باشد و نوعی هنرنمایشی مذهبی است که عزاداری به شکل نمایشی و تخصصی در آن اجرا می شود از شاخه های هنرهای نمایشی ایران زمین بوده که از دستگاههای موسیقی ایرانی ، سنت ها ، آیین ها ، آوازها و نواهای محلی مناطق و استانها ی مختلف نیز بسیار در آن استفاده می شود .

این هنر ملی و سنتی شبیه خوانی از سالیان دور داشته در این سرزمین وجود داشته و از میراث فرهنگی هنری ماندگار ما محسوب می گردد ، ولی در دوران رضا خان پهلوی شبیه خوانی روبه افول رفت تا جایی که به نابودی گرایید و بعد از آن دوران تاریک و سیاه که باعث شد شبیه خوان ها به روستاها و دهات پناه برده و در آنجا به عشق ائمه اطهار اجرا داشته باشند.
بعد از حکومت رضاشاه مجددا چراغ شبیه خوانی کم کم روشن گردید و بعد از انقلاب اسلامی به اوج خود رسیده و اکنون گروه ها و هیئت های زیادی در سراسر ایران زمین این هنر ملی مذهبی را زنده نگه داشته اند و هر ساله در ایام محرم و صفر، ماه مبارک رمضان و ایام فاطمیه و در برخی شهرها و روستاها درطول سال نیز در کنار عزاداری ها و تعزیت ها به اجرای مجالس شبیه خوانی می پردازند و به مدد این اجراها هر ساله جوانان و نوجوانان زیادی جذب این هنر ملی مذهبی ایرانی می شوند که بسی جای خرسندی دارد.
از دیگر خصیصه های شبیه خوانی، این هنر ملی مذهبی ایرانی که به گفته ی خیلی از بزرگان هنر تئاتر و نمایش خصوصا زنده یاد استاد بهرام بیضایی ، استاد لاله تقیان ، زنده یاد استاد دکتر جابرعناصری که اعتقاد داشتند شبیه خوانی خود هنر تئاتر است((فیلم مستند تعزیه به روایتی دیگر)) و همچنین استاد بیضایی می گوید (( شبیه خوانی بزرگترین هدیه شرق به غرب است...... کتاب نمایش در ایران)) و در مقابل باز بسیار بزرگانی هستند که هنر شبیه خوانی را اصلا نمایش یا تئاتر نمی دانند.
در ادامه ی این نظریه ها که هر کدام جای تامل دارند می توان به تعریف و فرمول اریک بنتلی ( نمایشنامه نویس،منتقد و مترجم بریتانیایی) از هنرهای نمایشی پرداخت که بسیار جالب است : A→B←G "آ" در نقش "ب" در حالی که "ج" آن را به تماشا می نشیند. این فرمول را می شود بهترین و کامل ترین فرمول هنرهای نمایشی دانست. که بر اساس آن می شود شبیه خوانی را با قاطعیت نمایش یا تئاتردانست.

این هنر نمایشی ملی مذهبی که در جهان تشیع خصوصا ایران اسلامی جایگاه ویژه ای دارد و ریشه و شاکله ی آن از نقالی و شاهنامه خوانی است و شیعیان به خوبی از این هنر اسلامی سنتی برای به نمایش درآوردن وقایع کربلا و شهدای بزرگوار آن بهره می برند. و موضوعات دیگری نیز به مدد این شیوه ی نمایشی به کرات تحت عنوان ((مجالس غریب)) اجرا می شود و فقط خاص عزاداری نیست و نمی شود آن را تعزیه دانست و مجالس شبیه خوانی شادی آور و مضحک و هر مجلس شبیه خوانی به غیر از مجالس شبیه خوانی با موضوع وقایع دلخراش عاشورا و وفات و شهادت دیگر اهل بیت ائمه دال بر این ادعاست.

حاج خلیل ضرغامپور

موکب‌هایی ساده از دل مردم

مردم میهمان نواز خوزستان با امکانات محدود اما قلبی بزرگ در مسیر پیاده‌روی زائران حسینی موکب‌هایی برپا کرده‌اند. این موکب‌ها نه با زرق‌وبرق شهری بلکه با ساده‌ترین امکانات مانند نان محلی، چای ذغالی،آبی خنک و خرمای نخلستان‌های خودشان، جلوه‌ای از میزبانی خالصانه و بی ریا را به نمایش گذاشته‌اند. آنها با نیتی پاک و بدون هیچ چشم‌داشتی با تمام وجود از زائران امام حسین (ع) پذیرایی می‌کنند.

عکس:ایرنا/علی معرف

آیین و سنن کهن محرم شوشتر در مسجد شیخ‌جعفر شوشتری (ره) شهرستان شوشتر برگزار شد

همزمان ماه محرم و ایام سوگواری سرور و سالار شهیدان امام حسین (ع) در راستای احیا و حفظ آیین و سنن کهن محرم، مداحی و نواهای محرمی کهن دیار شوشتر برنامه ای به همت اداره میراث فرهنگی گددشگری و صنایع دستی شوشتر و هیأت های مذهبی و عزاداران حسینی ، صبح روز جمعه ( وم امرداد۱۴۰۴ ) ، در مسجد شیخ جعفرشوشتری (ره) برگزار گردید.

از جمله برنامه های اجرا شده می توان به آیین کهن سبیل خوانی (سبیل عطشان) و نواختن دُهُل و سُرنا وآین ای واویلا که از سنت های قدیمی شوشتر می باشند اشاره نمود.

در ادامه این رویداد فرهنگی مذهبی نواها و مداحی های سنتی کهن شهر شوشتر توسط پیرغلامان و سینه سوختگان اهل بیت عصمت و طهارت به اجرا در آمد.
هدف از اجرای این برنامه حفظ آیین‌ و سنن محرمی و جلوگیری از فراموشی این سنت‌های بومی در قالب ترویج میراث معنوی حاکم بر این کهن شهر بوده و از دلایل انتخاب محل انجام این مراسم برای چنین موضوعی می‌توان به شخصیت برجسته علمی و دینی مالک این بنا در جهان اسلام و همینطور به تاریخی بودن این مسجد بعنوان بخشی از مجموعه حاج شیخ جعفر شوشتری اشاره نمود که البته از گذشته تاکنون یکی از محل های اصلی برای ترویج فرهنگ شیعیان در این شهر بشمار می رفته است.

در پایان این رویداد که با استقبال کم نظیر مردمی همراه بود، به پاس سال ها خدمتگزاری صادقانه و خالصانه پیرغلامان امام حسین(ع) مراتب تقدیر از ایشان با لوح تقدیر و تندیس نماد نخل مقام حسین شوشتراز طرف گروه طلا سازی محمود و اداره میراث میراث فرهنگی گردشگری و صنایع دستی شوشتر به عمل آمد .

شایان ذکر است، این برنامه با حضور چشم گیر اقشار مردم و محبان اهل بیت (ع) و همراهی جمعی از مسئولین محلی و استانی انجام گردید.

بخش دوم عکسها در ادامه نوشته

گزارش تصویری کامل در ادامه نوشته

"کتاب دایر المعارف محرم شوشتر رونمایی شد

"کتاب دایر المعارف محرم شوشتر" به نگارشِ شاعر، نویسنده و عاشورا پژوه شوشتر، محمّدعلی صالحه(مهدی‌آبادی)؛ کتابی با موضوع و به عنوان شناسنامه‌ی مستند عزاداری در شوشتر شامل سنت‌ها، آیین‌ها و تمام مراسم اجرایی در ماه محرم و صفر می‌باشد که در طی مدت یک دهه توسط ایشان تهیه گردیده است.

استاد صالحه در مورد چاپ کتاب، چنین توضیح دادند:

این کتاب با نام "دایره‌المعارف محرم در شوشتر"، حاصل یک دهه تلاش و پیگیری‌های جدّی، تحقیق، پژوهش، مصاحبه های فراوان میدانی بصورت شبانه‌روزی می‌باشد که با توجه به فوتِ بسیاری از پیشکسوتان و بزرگانِ تعزیه‌خوان، روضه‌خوان، وعاظ هیئتی‌ها و افراد مطلعِ قدیمی، به سختی توانسته شد اطلاعاتی در خصوص سنت‌ها و آیین‌های عزاداری در محرم و صفرِ شوشتر، از دیگر معمّرین و مطّلعین بدست آورده وثبت شود.

تا حد امکان سعی گردید تا زندگینامه‌های قابل توجهی از علمای واعظ، منبری‌ها، روضه‌خوانان، نوحه‌سرایان، نوحه‌خوانان، روضه‌خوانانِ نوحه‌سرا، نوحه‌خوانانِ نوحه‌سرا، عرفا و دانشمندانِ نوحه‌سرا، چهره‌ها و بانیان سرشناسِ شبیه خوانی‌ها، سبیل‌خوانان، واویلاخوانان، سرنانوازان، نخل‌کشان، شیدونه‌برداران، حجله‌برداران، دُهُل‌سُرنانوازی، علم‌گردانی، روضه‌هایی که بر روی سکوها، بقاع، مساجد و روضه‌های خانگی برگزار می‌گردید، معرفی هیئت‌های سینه‌زنی، زنجیرزنی، دهل‌نقاره و آنچه که به نام سنت عزاداری در شوشتر بوده است که بالغ بر نود(۹۰) بخش جداگانه می‌باشد، را بدست آورم و برای آنکه دانش پژوهان در هر رتبه، مقام و مقطع سنی و تحصیلی به راحتی بتوانند کتاب را مطالعه نمایند در نظر گرفتم که کتاب را بصورت نثر بسیار روان با اشاراتی گوناگون به تاریخ و جغرافیای شهر تدوین کنم و آنچه که در شهر شوشتر به لحاظ عزاداری مرسوم بوده است را تهیه و در اختیار خوانندگان عزیز قرار دهم.

کتاب دایره‌المعارف محرم در شوشتر، مجموعه‌ای از مستندات تاریخی، هنری، فرهنگی، تعزیه، شبیه‌خوانی و عزاداری است که علاوه بر نگاشتن تاریخ عزاداری و بیان سنت‌ها و آیین‌ها در ماه محرم و صفر، به موضوعات پیرامونی بحث و نگاشتنِ دانستنی‌ها و فرازهایی از تاریخ شوشتر که شاید مرتبط با محرم نباشد ولی در جهت تنویرِ ذهن و روشن نمودن موضوع بسیار مفید بوده است اشارات قابل توجه و جالبی شده که بر جذابیت مطالعه‌ی کتاب افزوده است و این اشارات در ادامه ی موضوع و یا در پاورقی‌های کتاب آورده شده.

در هر بخش از کتاب حکایاتی خواندنی و شنیدنی بصورت مستند آورده شده است که مطالعه‌ی آن‌ها شیرین و بیانگر تاریخ عزاداری در شوشتر می باشد.

این کتاب نفیس را که در حدود ۱۶۰۰ صفحه و در قطع رَحلی به چاپ می‌رسد و دارای حدود۶۰۰ تصویر عاشورایی از قدیم و معاصر، انتخاب شده از حدود ۱۳۰۰۰ عکسِ تحویل گرفته شده می‌باشد.

این کتاب با حضور جمعی از مسولین شهری و استانی و علاقه مندان به فرهنگ و هنر و دسته جات عزاداری در مسجد آیت‌الله آل‌طیّب شوشتر پایتخت مقتل خوانی ایران ، دوشنبه‌ شب، مورخ: ۱۶ تیرماه ۱۴۰۴ رونمایی شد.

علاقه‌مندان می‌ توانند *کتاب نفیس دایره‌المعارف محرم در شوشتر* را که در حدود ۱۶۰۰ صفحه و در دو جلد قطع رَحلی به چاپ می‌رسد و دارای حدود۶۰۰ تصویر عاشورایی از قدیم و معاصر، انتخاب شده از حدود ۱۳۰۰۰ (سیزده هزار) عکسِ تحویل گرفته شده می‌باشد، به مبلغ ۵/۰۰۰/۰۰۰ تومان (پنج میلیون تومان) تهیه و مبلغ را به شماره کارت آقای ایرج متقی‌زاده (انتشارات میراث ماندگار در شهرستان قم) واریز و تصویرِ تاییدیه واریزی را از طریق واتس‌آپ به شماره 09163226128 (آقای سعید مخیری) مسئول کتابخانه علامه شیخ شوشتری، ارسال نمایند.

شماره کارت به نام ایرج متقی‌زاده (انتشارات میراث ماندگار) تقدیم می‌گردد:
َشماره کارت بانک تجارت
5859831117644129

عکس:-حسین زرگران فرمانداری شوشتر..ابوالفضل مهدی پور ...فرمانداری شوشتر

آیین مشعل گردانی محرم در بهبهان

از جمله رسوم قدیمی كه در روزهای دهه ی اول محرم برگزار می شود، رسم مشعل گردانی بهبهانی ها است. در گذشته مشعل هایی با پنج شعله در هر محله بین عزاداران گردانده می شد. مردم مشعل را در جلوی هر محله روشن كرده تا نور و روشنایی محفل گردد، سپس در بین عزاداران و سینه زنان گردانده می شد.

آتش و روشنایی از عهد باستان تاكنون در فرهنگ ایران زمین وجود داشته و مورد احترام بوده چرا كه آن را نماد نور، روشنی، حرارت و پاكی می دانستند.

محله ی پَر یكی از محله های قدیمی شهر بهبهان است كه مشعل گردانی را حفظ كرده و این آیین در شب عاشورا در آن اجرا می شود.

مشعل ها از جنس آهن هستند و دارای سه شاخه(همانند مشعل محله بدیعا)، چهار یا پنج شاخه(مانند مشعل محله پَر) به شكل استوانه ای كه با فاصله به یكدیگر مرتبط و همه به پایه ی بلند اصلی كه بلندترین شعله است متصل شده اند. برای شعله ور كردن آتش مشعل از چند روز پیش از فرا رسیدن محرم و اجرای آیین، پارچه های كهنه به وسیله ی مردم محل جمع آوری می شود.

پارچه ها را به شكل لوله شده آماده كرده و درون ظرفی پر از نفت می خیسانند تا دیرتر بسوزند. بعدها بعضی از محله ها از فانوس به جای مشعل استفاده كردند كه راحت تر بود. این مشعل یك نفر چرخاننده و دو نفر همراه كمكی دارد. رسم بر این است كه ابتدا در شب عاشورا میان سینه زنان آن را یك بار می چرخانند و سپس در خانه هایی كه در محدوده ی محله، نذوراتی دارند، چرخانده می شود.
به تدریج مشعل های قدیمی كنار گذاشته شد و كم كم به دست فراموشی سپرده شدند.
تا سال 1350 مشعل گردانی در بهبهان رواج داشته و از آن پس رفته رفته اجرای آن كمتر شده و هم اكنون برگزاری این آیین تنها محدود به یك نقطه و محله از این شهر شده است.

عکاس: میلاد خراسانی

تجلی ادبیات آیینی خوزستان در شعر/ سهل بن‌هارون و ابوالعلاء شوشتری پرچم‌داران شعر شیعی در خوزستان

خوزستان- نویسنده و پژوهشگر خوزستانی گفت: معارف اهل بیت(ع) و شیعه از خوزستان برخاسته و به دیگر نقاط سرزمین ایران رسیده است. سهل بن‌هارون (قرن سوم هجری )و ابوالعلاء شوشتری( قرن پنجم) از جمله شاعران خوزستانی هستند که پرچمدار شعر شیعی در خوزستان به شمار می‌روند.

خوزستان از استان‌هایی است که با وجود قومیت‌ها و فرهنگ‌های گوناگون، عزاداری‌های متنوع و متفاوتی دارد و همین رنگین کمان اقوام موجب شده که به دنبال آن آیین‌ها و مراسم‌های ایام محرم و عاشورا به شیوه خاص خود برگزار شود. برخی از این آیین‌ها نمودی از تاریخ و پیشینه غنی از باورهای مردم هر شهر است که با ارادات و عمق جان به سالار شهیدان از گذشته‌های دور سینه به سینه به هر نسل منتقل شده است.

تعدادی از این آیین‌ها از سوی میراث فرهنگی در فهرست ثبت آثار ملی قرار گرفته است. شهر حر در شهرستان شوش از سالیان گذشته تاکنون مهم‌ترین شبیه خوانی را به زبان عربی اجرا می‌کند. در شهرستان شوشتر آیین نصب پرچم عزای امام حسین (ع)، با حضور پرشکوه عاشقان اباعبدالله الحسین (ع) اجرا می شود و پیر غلامان شوشتر قدمت این مراسم را از دوره رضا خان و طرح ممنوعیت روضه خوانی می‌دانند. از دیگر آیین‌های عزاداری خوزستان می‌توان به مراسم «چلاب زنی» در دزفول، نوعی سینه زنی جوانان عرب با ریتم خاص و همچنین یزله خوانی (نوحه خوانی وسینه‌زنی) خرمشهر اشاره کرد.

حجله قاسم (عروسی قاسم) از جمله آیینی است که در شب هشتم محرم برگزار می‌شود. و در این مراسم (حجله) در میان مجلس گذاشته شده و زنان با سینی‌هایی از شمع‌های روشن شده، مشکل گشا، میوه و… که با تور سبز مزین شده، به دور حجله می‌چرخند و بانوان دیگر کِل می‌کشند و هر که حاجتی دارد به ترتیب سینی را در مجلس می‌گرداند. و در ادامه زنان در روضه‌خوانی عربی با مشایعت ملایه به نوحه‌خوانی «هوسه» می‌پردازند.

هوسه، شعری چهار بیتی است که بخش آخر آن (ردادیه) را با صدایی بلندتر می‌خوانند و با چند بار تکرار در وسط مجلس «یزله» می‌کنند. آیین سینه زنی «سه ضرب یا سه سنگ» در بهبهان، از سبک‌های معمول سینه زنی از گذشته تاکنون این شهرستان است. سه‌سنگ به عنوان نماد خاص عزاداری مردم بهبهان محسوب می‌شود. سینه‌زنان سه‌سنگ به دو صورت نشسته و ایستاده آن را اجرا می‌کنند. و این گستردگی آیین‌ها در استان موجب شده که خوزستان در تلولویی از ادبیات عاشورایی بدرخشد.

در همین راستا با حامد صافی نویسنده و پژوهشگر خوزستانی که آثاری چون «ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد»، «ناگزیر»، «مه باران»، «شاهین در قفس»، «اسلام و ادبیات» و… در پرونده کاری خود دارد و همچنین کتاب منتشر شده وی «انوار بازنوشته» که به سلسله روایت‌های عاشورا می‌پردازد، دستمایه این گفت‌وگو شد.

جایگاه ادبیات آیینی و عاشورایی در خوزستان را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

خوزستان به راستی دروازهٔ تشیع نامیده شده است. یک وجه این نام‌گذاری را باید جغرافیایی دانست. به این معنا که موقعیت جغرافیایی خوزستان سبب شد که به منزله دروازه‌ای برای ورود مذهب شیعه به سرزمین ایران در نظر گرفته شود. اما وجه دیگر این نام‌گذاری را باید از این سو تفسیر کرد که معارف اهل بیت و شیعه از خوزستان برخاسته و به دیگر نقاط سرزمین ایران رسیده است. همین نکته را درباره ادبیات آیینی و عاشورایی می‌توان بررسی کرد. سهل‌بن هارون (قرن سوم هجری) و ابوالعلا شوشتری (قرن پنجم) از جمله شاعران خوزستانی هستند که پرچم‌دار شعر شیعی در خوزستان به شمار می‌روند. غنای شعر عربی و پیشینه مستحکم آن در شعر آیینی نشان می‌دهد که سابقه شعر عاشورایی و آیینی در شعر عرب بر شعر فارسی مقدم است.

بنابراین شعر آیینی و عاشورایی خوزستان از این منظر بر شعر آیینی مناطق دیگر متقدم و پیشرو است. البته این سخن به این معنی نیست که ادب آیینی در خوزستان به شعر عربی محدود است، بلکه مقصود تنها اثبات تقدم زمانی این گونه ادبی در خوزستان نسبت به دیگر مناطق است. ناگفته پیداست که به دلیل جایگاه این خطه (دروازه تشیع) ادب آیینی در دیگر گونه‌ها نیز در این استان قابل بررسی است

به نظر می‌رسد جواب این سوال که چه نوع ادبیات آئینی در خوزستان اعم ازشعر و داستان پر رنگ‌تر و برجسته است؟ تا حدودی در سوال قبلی گنجانده شده است.

بله. به باور من، ادبیات آیینی خوزستان بیشتر در شعر متجلی است و این به علت پیوند خوزستان با شعر عربی شکل گرفته است و در روزگار ما نیز، شعر آیینی در خوزستان نسبت به دیگر گونه‌ها از جمله داستان، نمود بیشتری دارد.

چرا واقعه‌هایی چون حضرت ابوالفضل، (ع)، حضرت قاسم (ع) و حضرت زینب (س) در این استان پررنگ‌تر روایت می‌شوند؟

اینکه در ادبیات عاشورایی خوزستان، چه شخصیت هایی بیشتر روایت می‌شوند، باید بررسی شود. به نظر می‌رسد آثاری که در حوزه ادبیات عاشورایی خلق می شود، به صورت مستقیم تحت تأثیر فرامتن‌های دیگر است. شاید بهتر است بگوییم روایت‌های ادبی عاشورایی برگرفته از روایت‌های غیر عاشورایی است. منظور از روایت‌های غیرادبی هر آن چیزی است که درباره عاشورا روایت می‌کند اما ادبیات محسوب نمی‌شود، مثل مقاتل، روضه‌ها و… اینگونه معنا می‌دهد که اگر در روایت‌های غیر ادبی بر حضرت ابوالفضل تکیه شود، در روایت‌های ادبی هم شاهد حضور پررنگ این شخصیت خواهیم بود. بنابراین اگر در بررسی‌ها متوجه شویم که حضرت قاسم، حضرت ابوالفضل و حضرت زینب در ادبیات عاشورایی خوزستان پررنگ تر روایت می‌شوند به این دلیل است که در روایت‌های غیر ادبی عاشورایی بر این شخصیت‌ها تکیه بیشتری شده است.

به بیان دیگر، فرهنگ عاشورایی که در خوزستان شکل گرفته است مقتضیاتی دارد که سبب پررنگ شدن برخی شخصیت‌ها است. البته تاکید می‌کنم به شخصه فعلاً این گزاره را تایید یا رد نمی‌کنم که این سه شخصیت در ادب عاشورایی خوزستان پررنگی بیشتری دارند، اما استدلال سر جای خودش باقی است، یعنی برگرفتگی و تاثیر روایت‌های ادبی عاشورایی از روایت‌های غیر ادبی عاشورایی.

کتاب «انوار بازنوشته» شما سیر تاریخی واقعه عاشورا را روایت می‌کند در این مورد توضیح دهید؟

این کتاب دریچه‌ای است به دنیای پررمز و راز عاشورا و روایاتی که قرن‌ها داستان این واقعه مهم تاریخی را بازگفته‌اند. و چونان مسافر زمان، خواننده را از آغازین لحظات شکل‌گیری روایات عاشورا در سال ۶۱ هجری قمری تا قرن هفتم هجری همراهی می‌کند، تلاشی است برای کشف چگونگی تاثیرپذیری متقابل این داستان‌ها از یکدیگر. در این سفر ادبی، با بهره‌گیری از نظریۀ فزون‌متنیت ژرار ژنت، نشان می‌دهیم که چگونه هر روایت، با افزودن بخشی جدید به داستان، زمینۀ پیدایش یک بازنویسی تازه را فراهم می‌آورد. «انوار بازنوشته»، نه فقط یک کتاب تاریخی است، بلکه ماجراجویی‌ای است در دل تاریخ و ادبیات، که نشان می‌دهد چگونه روایات عاشورا به مرور زمان تکامل یافته و به شکل‌های گوناگون بازنویسی شده‌اند

محرم در شوشتر، آیین‌ها و سنت‌ها در ماه محرم

کتاب دایره‌المعارف محرم در شوشتر، حاصل یک دهه تلاش و پیگیری‌های جدی، تحقیق، پژوهش، مصاحبه‌های فراوان میدانی به‌صورت شبانه‌روزی است که با توجه به درگذشت بسیاری از پیشکسوتان و بزرگانِ تعزیه‌خوان، روضه‌خوان، وعاظ هیئتی‌ها و افراد مطلعِ قدیمی، به سختی توانسته شد اطلاعاتی در خصوص سنت‌ها و آیین‌های عزاداری در محرم و صفرِ شوشتر، از دیگر معمرین و مطلعین بدست آورده و ثبت شود.

مجتبی گهستونی، فعال رسانه در یادداشتی نوشت:

دوشنبه ۱۶ تیرماه ۱۴۰۴، آیین رویداد رونمایی از کتاب ۲ جلدی «دایره المعارف محرم در شوشتر»، پایتخت مقتل‌خوانی ایران برگزار می‌شود.

کتاب «دایره المعارف محرم در شوشتر» شامل آیین‌ها، سنت‎ها و مراسم اجرایی در ماه محرم و صفر به قلم شاعر، نویسنده و عاشورا پژوه شوشتر، استاد محمّدعلی صالحه (مهدی‌آبادی) است.

کتاب دایره‌المعارف محرم در شوشتر، حاصل یک دهه تلاش و پیگیری‌های جدی، تحقیق، پژوهش، مصاحبه‌های فراوان میدانی به‌صورت شبانه‌روزی است که با توجه به درگذشت بسیاری از پیشکسوتان و بزرگانِ تعزیه‌خوان، روضه‌خوان، وعاظ هیئتی‌ها و افراد مطلعِ قدیمی، به سختی توانسته شد اطلاعاتی در خصوص سنت‌ها و آیین‌های عزاداری در محرم و صفرِ شوشتر، از دیگر معمرین و مطلعین بدست آورده و ثبت شود.

به گواه پژوهشگر این کتاب، سعی شد تا زندگینامه‌های قابل توجهی از علمای واعظ، منبری‌ها، روضه‌خوانان، نوحه‌سرایان، نوحه‌خوانان، روضه‌خوانانِ نوحه‌سرا، نوحه‌خوانانِ نوحه‌سرا، عرفا و دانشمندانِ نوحه‌سرا، چهره‌ها و بانیان سرشناسِ شبیه خوانی‌ها، سبیل‌خوانان، واویلاخوانان، سرنانوازان، نخل‌کشان، شیدونه‌برداران، حجله‌برداران، دُهُل‌سُرنانوازی، علم‌گردانی، روضه‌هایی که بر روی سکوها، بقاع، مساجد و روضه‌های خانگی برگزار می‌شد، معرفی هیئت‌های سینه‌زنی، زنجیرزنی، دهل‌نقاره و آنچه که به نام سنت عزاداری در شوشتر بوده است که بالغ بر نود بخش جداگانه است، تهیه شود.

نویسنده کتاب «دایره المعارف محرم در شوشتر»، برای آنکه دانش پژوهان در هر رتبه، مقام و مقطع سنی و تحصیلی به راحتی بتوانند کتاب را مطالعه نمایند در نظر گرفت که کتاب را به‌صورت نثر بسیار روان با اشاراتی گوناگون به تاریخ و جغرافیای شهر تدوین کند و آنچه که در شهر شوشتر به لحاظ عزاداری مرسوم بوده است را تهیه و در اختیار خوانندگان قرار دهد.

تمام مطالب این کتاب برگرفته از اشاراتی که از کتب مرجع به عنوان سند و همچنین گفتگو با معمرین، سالخوردگان، مسئولین هیئت‌ها و دیگر مطلعین که طی سالها تحقیق و مصاحبه‌ی میدانی از آنان بدست آمد، در این کتاب ثبت و ضبط شده است.

کتاب دایره‌المعارف محرم در شوشتر، مجموعه‌ای از مستندات تاریخی، هنری، فرهنگی، تعزیه، شبیه‌خوانی و عزاداری است. علاوه بر نگاشتن تاریخ عزاداری و بیان سنت‌ها و آیین‌ها در ماه محرم و صفر، به موضوعات پیرامونی بحث و نگاشتنِ دانستنی‌ها و فرازهایی از تاریخ شوشتر که شاید مرتبط با محرم نباشد ولی در راستای تنویرِ ذهن و روشن نمودن موضوع بسیار مفید بوده است اشارات قابل توجه و جالبی شده که بر جذابیت مطالعه‌ کتاب افزوده است و این اشارات در ادامه‌ی موضوع و یا در پاورقی‌های کتاب آورده شده است.

پرداختن به زندگینامه‌ جامع بسیاری از علمای واعظ، معرفی تعداد زیادی از شاعرانِ کهن و نامدارِ متأخر و معاصر که علاوه بر سرودن شعر کلاسیک به نوحه‌سرایی نیز می‌پرداخته‌اند، عرفا و دانشمندانی شهیر که وعظ و نوحه‌سرایی نیز می‌کرده‌اند، معرفی بیش از حدود ۲۰۰ ملای روضه‌خوان، معرفی تعداد زیادی از منبری‌ها و تهیه‌ی زندگینامه برای برخی از آنان، تعزیه گردانان، شرح شبیه خوانی‌ها، معرفی جمع کثیری از نوحه‌خوانان قدیم و معاصر شوشتر، معرفی و شرح جامع شیدونه‌ها، نخل‌ها و حجله‌های عزاداری، معرفیِ ثبت و شرح مجالس روضه‌خوانی در بقاع، مساجد، روضه‌های خانگی، روضه‌خوانی بر روی سکوها، شرحی بر دُهُل سُرنا و معرفی و تهیه‌ی زندگینامه‌ تعداد زیادی از نوازندگان دُهُل سُرنا، شرحی جامع بر علم برداری، شرحی جامع بر سبیل‌خوانی و معرفی سبیل‌خوان‌ها، شرحی بر واویلاخوانی و معرفی واویلاخوان‌ها، شرحی جامع بر دهل‌های هشت‌گوش (دهل نقاره)، معرفی هیئت‌های سینه‌زنی، هیئت های زنجیرزنی و... بسیار بدیع و جدید می‌باشد که از زمان ظهور تشیع در شوشتر تاکنون (زمان ورود میر نجم‌الدین محمود مرعشی به شوشتر)، چنین کتابی از سوی هیچ مورخ، نویسنده، سیاح واهل قلم تألیف و چاپ نشده و برای اولین مرتبه است که با این محتوا و جامعیت به این موضوع مهم جهت معرفی و شناخت منادیان محرم و عاشورا در شوشتر و نحوه‌ی عزاداری در آن پرداخته شده است.

در طول چندین سال تحقیق و پژوهش برای تدوین کتاب دایره المعارف محرّم در شوشتر، فراخوان‌های بسیاری انجام شد و با افراد مرتبط و زیادی موضوع در میان گذاشته شد و هر کس، هر مطلبی که به خاطر داشت، ارائه می‌نمود و صحبت‌های آنان چه به‌صورت نوشتاری و چه به‌صورت ضبط صوت، ثبت و مستند در نزد نگارنده باقی مانده است.

طی تحقیقات و پژوهش‌های بعمل آمده در چندین سال، با حدود ۳۵۰ نفر از معمرین، مطلعین، سالمندان، هیئتی‌ها و افرادی که از رویدادها و اخبار محرّم در شوشتر اطلاعاتی داشته بودند، ساعت‌ها مصاحبه میدانی انجام و گفتگو شد. همچنین از بالغ بر ۶۰ کتاب خطّی و چاپی به‌جز دست نوشته‌های قدیمی، به عنوان منبع که در خصوص مفاخر و چهره‌های مذهبی شوشتر مطالب داشتند، با ذکرِ نام آن‌ها در این کتاب، استفاده شد.

در هر بخش از کتاب حکایاتی خواندنی و شنیدنی بصورت مستند آورده شده است که مطالعه‌ی آن‌ها شیرین و بیانگر تاریخ عزاداری در شوشتر است.

کتاب «دایره المعارف محرم در شوشتر» در دو جلد توسط انتشارات میراث ماندگار به چاپ رسیده است.

پیگیری برای ثبت ملی تعزیه «شهر حر»

سرپرست اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان شوش از تلاش و پیگیری برای ثبت ملی آیین تعزیه در «شهر حر» از توابع شوش خبر داد.

به‌گزارش میراث آریا، حسن ناصر بیان کرد: با توجه به پیشینه تاریخی تعزیه در شهر حر در نظر است تا با همکاری اداره کل میراث فرهنگی خوزستان نسبت به ثبت ملی آن اقدام شود.

سرپرست اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان شوش افزود: شهر حر از توابع شهرستان شوش را می‌توان به‌عنوان پرچمدار برگزاری تعزیه در خوزستان نامید.

او خاطرنشان کرد: این شهر در عاشورای حسینی میزبان عزاداران از نقاط مختلف خوزستان است. میراث معنوی تعزیه شهر حر با بیش از ۲۵۰ سال سابقه هر ساله در میدان مرکزی شهر برگزار می‌شود و بازگوکننده مشکلات و شکنجه‌ها کاروان امام حسین (ع) از مدینه تا کربلاست.

ناصر گفت: این رویداد به‌قدری با مردم این دیار عجین است که در کیفیت برگزاری آن همه سهیم‌اند. نقش‌آفرینان این تئاتر بزرگ میدانی خود مردم شهر هستند و این رویداد نقش مهمی در پرورش انسان‌های موثر و فرهیخته این دیار طی این سال‌ها داشته است.

سرپرست اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان شوش همچنین با بیان اینکه شهرستان شوش دو تعزیه میدانی بزرگ را هر ساله میزبانی می‌کند، خاطرنشان کرد: تعزیه میدانی شوش که به ثبت ملی رسیده هر ساله در محوطه تاریخی سایت جهانی میزبان عزاداران است.

ناصر ادامه داد: این دو میراث معنوی عاشورایی گرانبهای شهرستان در صورت اتخاذ تدابیری متناسب با این رویدادها می‌تواند در حوزه گردشگری مذهبی نقش بی‌بدلیلی ایفا کنند.

سرپرست اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان شوش گفت: شوش یکی از مقاصد مردم خوزستان در اربعین حسینی است که این سلسله رویدادها زنجیره‌ای خود اهمیت مذهبی سرزمین و مردم شهرستان شوش را بازگو می‌کند.