خوزتوریسم

نوای "فیدوس" برای جنتلمن نفتی

نگاهی به زندگی و زمانه ی مهندس حسن کتیبه، به بهانه اکران خصوصی فیلم فیدوس

"فیدوس"؛ بوق بزرگی بود که با فشار جریان هوای فشرده، بخار آب یا گاز کار می کرد و در ابتدای شکل گیری صنعت نفت و در غیاب دستگاه"ساعت"، بصورت عمومی و در میان همه ی ساکنان شرکت - شهرهای نفتی و از سویی؛ سخت بودن آموزش مفهوم "زمانبندی کار" برای نیروی کار صنعتی جدید توسط کمپانی نفت، یک اُپراتور آموزش دیده این وظیفه را برعهده می گرفت و با در اختیار داشتن یک دستگاه ساعت دیواری دقیق در اتاق مخصوص به کار خود و در زمان مشخص، با بازکردن شیر(valve) لوله ی مسیر جریان هوای فشرده، بخار آب یا گاز (بستگی به محل نصب فیدوس)، صدای رسایی را در محیط طنین انداز می کرد.
نامگذاری اش را هندی می دانند و ریشه اش را به نی های قطور و بلندی که با دمیدن هوا در آن صدای بم و پُر طنینی تولید می شد.برای انگلیسی ها؛ الارم(Alarm) بود و در دیگر شرکت - شهر نفتی ایران، مسجد سلیمان، بختیاری ها دستگاه های مشابه "فیدوس" را؛ "شیت" همان "سوت" در گویش محاوره ای خود می نامیدند که کاربردی مشابه داشت.
سارا عابدی، کارگردان و فیلم ساز، نام "فیدوس" را برای فیلم مستند معرفی یکی از پیشکسوتان شاخص نفتی، مهندس"حسن کتیبه" انتخاب نموده است.پُرتره ای که در سال های آخر حیات این چهره ی نفتی ساخته شد و گرچه در روز اکران و رونمایی از فیلم در خردادماه۱۴۰۳ در تهران، خود مهندس حسن کتیبه رَخت از جهان خاکی بر بسته بود، اما در نبود او و همچنین نبود مستندنگاری های تصویری خوب در تاریخ شفاهی نفت، این فیلم، به نوعی طنین فیدوس طلایی "تاریخ نفت" و مرتبط ترین و منطقی ترین خروجی برای یک پروژه تاریخ شفاهی است که به همت یک بانوی فیلم ساز و همکارانش ساخته شده است.
صنعت نفت در ایران، بواسطه بیش از یک قرن فعالیت و تولید، واجد سرمایه ی انسانی قابل توجه و مهّمی است که بررسی زندگی و زمانه ی بسیاری از آنها از جهات مختلف، بسیار آموزنده و مفید است.از جمله تلاش یکساله ای که کارگردان در شناخت و توصیف شخصیت زنده یاد مهندس حسن کتیبه، پیشکسوت باصفای نفتی انجام داده است.در این فیلم در دو بخش؛ زندگی شخصی سوژه در تهران و همسفر شدن با او تا "آبادان" و تجدید خاطراتش در این شرکت - شهر نفتی مهم ایران، صحنه های دیدنی و جالب و جذابی به بیننده ارائه می شود.
حسن کتیبه، چنانچه خود در فیلم توضیح می دهد، سال۱۳۰۶ در شیراز بدنیا آمد و از چهارده سالگی از طریق یکی از جوانان همشهری اش با موضوع اشتغال در نفت و نام "آبادان" و کمپانی نفت آشنا شد.با توجه به شرایط خانوادگی و اینکه در آن مقطع در شیراز امکان ادامه ی تحصیل برایش نبود، خانه را به مقصد بندر بوشهر ترک و پس از چند روز انتظار در اسکله بوشهر تا رسیدن یک ناو انگلیسی، از طریق دریایی خود را به "آبادان" رساند.
سال۱۳۲۰ بود و در سال های پایانی جنگ جهانی دوم، مناطق مختلف ایران و از جمله آبادان در اشغال نیروهای انگلیسی.او را به همراه دیگر هم سن و سال هایش به شبانه روزی آبادان برده و برای گذراندن دوره‌ های آموزشی پایه در آموزشگاه فنی آبادانTechnical School و کارگاه کارآموزان فنی Artisan School چند سالی را سپری کرد و سپس بعنوان کارگر فنی وارد پالایشگاه شد.
در چنین فضایی و در همین شرکت - شهر و کار در پالایشگاه عظیم نفت است که شخصیت فنی و حتی شخصیت اجتماعی کتیبه به مرور شکل می گیرد و گدشت زمان و تجربه های زیسته او در آبادان را در شخصیت پُخته و با پرنسیپ او در فیلم می توان دید.
نفت همواره با نظم همراه بود!رعایت انضباط انگلیسی و وقت ‌شناسی برای مربیان انگلیسی آنها بسیار اهمیت داشت.مرحوم کتیبه، اشاره می کند که یک روز بدلیل تاخیر در صرف ناهار مورد مآخذه رئیس کارگاه که یک انگلیسی سختگیر به اسم "مستر کانن" بود قرار می گیرند و همان مآخذه باعث می شود دیگر وقت ‌شناسی و نظم نفتی را وظیفه خود بداند!
اعزام کارکنان به دوره های آموزشی حتی خارج از کشور در دستور کار کمپانی نفت نیز بود.در مرور خاطرات آقایی کتیبه متوجه می شویم که ایشان در سال 1328 در كنكور شركت نفت براي اعزام به دوره اي در خارج از كشور شركت و جزء هجده نفری بوده که از ميان هشتاد نفر برگزیده و برای دوره ی آموزشی دوساله عازم انگلستان می شوند.
سفر آقای کتیبه به آبادان، "فلاش بک" و بازگشت شخصیت اصلی فیلم به روزها و سال هایی است که در این شرکت - شهر نفتی مهم ایران و در نخستین پالایشگاه نفت خاورمیانه سپری کرده بود.حضورش در "تکنیکال اِسکول" که حالا به موزه ی کارآموزان آبادان تبدیل شده است و گشت زدن در محوطه و کلاس ها و کارگاه ها، از جمله بخش های دیدنی فیلم است.
امین زاده درویش، طراح و مدیر وقت موزه کارآموزان آبادان که در جریان سفر آقای مهندس کتیبه میزبان او در موزه کارآموزان بوده و در فیلم نیز دیالوگ هایی بین آنها رد و بدل می شود، در مورد خاطره اش از نخستین دیدار با آقای کتیبه می گوید؛ بعضی وقت ها خاطره ای در ذهن انسان حک می شود که قابل مقایسه با خاطرات دیگرش نیست.در حوزه ی تاریخ نفت و تجربه ی ملاقات و مصاحبه با پیشکسوت های صنعت نفت هم، تجربه ی ملاقات با مرحوم حسن کتیبه خاطره ای است منحصر بفرد و فراموش نشدنی.در برخورد اول به یاد جنتلمن های فیلم های هالیودی افتادم.یک پدربزرگ اتو کشیده ی خوشتیپ و به محض اولین برخورد کلامی، بسیار خوش مشرب و خوش اخلاق دیدمش.در تمام دو روزی که خدمت مهندس کتیبه در آبادان بودم، شیفته ی دانش و مهمتر از آن، منش ایشان شدم.دریایی از نگفته های صنعت نفت که تنیده به لحظه لحظه ی تاریخ معاصر ایران است.خاطرم هست در آن مقطع زمانی، سریال "در چشم باد" آقای مسعود جعفری جوزانی از تلویزیون پخش می شد و من به شوخی به آقای کتیبه گفتم؛ کاراکتر "بیژن ایرانی"(با بازی پارسا پیروزفر) در سریال، ادای شما را در می آورد.حسن کتیبه یکی از شریف ترین ایرانیان و نفتی هایی بود که من در زندگی خود دیدم و خوشحالم که با زحمت خانم عابدی و همکارانشان، این شخصیت در حافظه ی تاریخی ایرانیان ثبت و ماندگار شده است.
مهندس حسن کتیبه، انسان شریف و یک "شرکت نفتی" واقعی بود که احساس مسئولیت و قائل بودن به نظم و انضباط را در کنار مهر ورزی و شادی گستری، توامان داشت و فیلم مستند "فیدوس" در معرفی او و روش و منش انسانی اش، موفق بوده است.
پایان بندی فیلم، نقطه عطف و ویژه ی فیلم است که شیرینی اش را می گذاریم برای وقتی فیلم اکران عمومی شد و دیدید.فیلمی که به گفته ی تهیه کننده و کارگردان آن، خانم سارا عابدی، با صرف زمان زیاد در مرحله پژوهش و تحقیق و مشکلات زیاد و البته با هزینه شخصی ساخته شده و بدون شک در آرشیو مستندهای تاریخ شفاهی "صنعت" در ایران، جایگاه ویژه ای را به خود اختصاص خواهد داد.
مهندس حسن کتیبه، در بهار دو سال پیش و در سن نود و پنج سالگی درگذشت و در جلسه رونمایی از مستند پرتره ی خود حضور فیزیکی نداشت، اما تبسم و طنین صدا و خوشرویی و رقص سرخوشانه ی او بر زندگی، سالن را به تسخیر خود درآورده بود.روحش شاد و یادش گرامی باد.

نگارش :

فرشید خدادادیان
پژوهشگر تاریخ نفت و میراث صنعتی

m.i.s از کجا آمد؟

يادداشتي در مورد نامگذاري مسجد سليمان

علامت اختصاري MIS نشانه مشهوري است كه براي ناميدن شهر مسجد سليمان ـ قديمي‎ترين اقليم نفتي ايران- مورد استفاده قرار مي گرفته و تا به امروز هم كما بيش استفاده مي شود.

در نخستين سال هاي كشف نفت، نام مسجدسليمان، در مكاتبات و نامه ‎نگاري‎ هاي اداري، به صورت مخفف و به اين شكل استفاده مي‎شد. كما اينكه در مكاتبات شركت نفت، حتي واژ‎گاني كوتاه‎تر از اين هم معمولاً مخفف‎سازي مي‎شد كه از جمله آنها مي‎توان به عبارت استفاده از حروف اختصاري AZ براي ناميدن شهر اهواز اشاره كرد.
اما عبارت Masjed Suliman چگونه بهMIS تبديل شده و حرف I در بين دو حرف M (حرف اول مسجد) و S (حرف اول سليمان) به چه منظور به كار رفته است؟
واقعيت اين است كه حرف I در اينجا نقش آوانگاري و حرف وصل كننده را دارد. به عبارتي متصل كننده دو بخش اسم مسجدسليمان است و نه چيز ديگر.

اگر چه شباهت اين عبارت با حروف اختصاري عبارت ديگري به نام "سيستم اطلاعات مديريت"(Management Information System) اين شبهه را به وجود آورده بود كه منظور از عبارت اختصاري MIS، اشاره به اين اصطلاح مديريتي بوده است. در واقع از آنجا كه فعاليت هاي صنعت نفت در آن سال ها در مسجد سليمان متمركز بود، براي ناميدن آن از اين عبارت تخصصي و كاربردي در علم مديريت استفاده شد. حال آن كه چنين تصوري صحيح نيست.

اين تصور تا بدانجا پيش رفت كه در برخي كتاب هاي منتشر شده در مورد نفت و مسجدسليمان نيز بازتاب يافت و پر واضح است كه اين اشتباه، صرفا از تشابه اين دو ناشي شده و در صورت تحقيق بيشتر، قابل پيشگيري بود !
جهت مستند بودن و ارائه مدرك براي عدم هم معنا بودن دو واژه MIS به معناي سيستم اطلاعات مديريت و ديگري مخفف نام مسجدسليمان، به سه سند معتبر و دقيق زير اشاره مي شود :
سند اول: پلاك نصب شده بر شير دهانه چاه F7 كه مدت ها در محل ورودي ساختمان مركزي شركت نفت انگليس (بريتانيك‎ هاوس) در لندن به نمايش عموم گذاشته شده و تصوير آن در صفحه 93 كتاب "رئيس نفت" تأليف علي يعقوبي‎نژاد به چاپ رسيده است. با دقت در اين پلاك در سطح اول آن مشاهده مي‎كنيم كه نام Masjad – I – Sulaiman حك شده است.
به عبارتي اين سند تاييد مي كند كه حرف I حرف اتصال بين دو واژه «مسجد» و «سليمان» است و مخفف‎سازيMIS نيز از اين عبارت گرفته شده است.
سند دوم: نقشه مربوط به خاورميانه در سال 1901 ميلادي است كه در كتاب تاريخ جهاني نفت (جلد اول) نوشته دانيل يرگين ترجمه غلامحسين صالح‎يار (صفحه 267) چاپ گرديده است. در اين نقشه كه به زبان انگليسي نشانه‎گذاري شده است نيز مشاهده مي‎كنيم كه مسجدسليمان با عنوان Masjad – I – Sulaiman قيد گرديده و در اين سند از واژه سيستم اطلاعات مديريت و مشابه آن خبري نيست.
سند سوم: سند سوم قابل ارائه، برگه ‎هاي حقوقي مربوط به ژوئن 1950 ميلادي است كه شركت نفت ايران و انگليس براي كاركنان صادر مي‎نموده و نمونه مذكور را در كتاب "مسجدسليمان نيم قرن چپاول" (صفحه 214) مي‎توانيم ببينيم. در بالاي اين برگ حقوقي نيز عنوان Masjad – I – Sulaiman ذكر گرديده و مشخص مي‎نمايد كه كاربرد حرف I چه بوده است.
البته ذكر اين نكته بي مناسبت نيست كه استعمال حرف I در بين اسامي دو بخشي مختص نام مسجدسليمان نبوده و حتي در جاهاي ديگر نيز به كار رفته است. كما اينكه در همان نقشه پيش گفته از كتاب تاريخ جهاني نفت نيز مي‎بينيم كه واژه «ميدان نفتون» به شكل Maidan – I – Nafton آمده است.
با استناد به اين اسناد و مدارك مطمئناً جاي شك و شبهه‎ اي در خصوص معناي واژه‎ مورد بحث باقي نمي‎ماند كه MIS مخفف نام مسجدسليمان است و هر كاربرد ديگري براي آن در خصوص مسجدسليمان نمي‎تواند صحيح باشد.

منابع

علي يعقوبي نژاد، رئيس نفت/ انتشارات يادواره كتاب/ صفحه ۹۳
دانيل يرگين: تاريخ جهاني نفت/جلد يك /ترجمه غلامحسين صالحيار/ انتشارات اطلاعات/ صفحه ۲۶۷
فرشيد خداداديان/ مسجد سليمان، نيم قرن چپاول/ انتشارات آرويج/ ص ۲۱۴

قدیمی ترین سالن آمفی تئاتر كشور محل برگزاری نمایشگاه تجهیزات قدیمی سینما شد

به منظور ارایه اطلاعات از تاریخچه فعالیت های فرهنگی صنعت نفت در شهرستان مسجدسلیمان و آشنایی نسل های جدید با این تاریخچه، نمایشگاه دائمی وسایل و تجهیزات قدیمی هنرهفتم در تالار سالن سینما نفت مسجدسلیمان ایجاد شد.

به گزارش روابط عمومی شرکت بهره برداری نفت و گاز مسجدسلیمان، در این اقدام که به همت اداره خدمات اداری اجتماعی مدیریت خدمات صورت پذیرفت برخی اقلام مربوط به نمایش فیلم که دارای قدمت بالای 90 سال
می باشند با رعایت اصول مراقبتی و همکاری و نظرتخصصی کارشناسان موزه نفت جهت بازدید علاقمندان به معرض نمایش گذارده شد.

اقلام به نمایش گذارده شده در این تالار عبارتند از : پروژکتور نمایش اسلاید – پروژکتور نمایش فیلم 16 و 35 میلی متری – میز برگردان فیلم – انواع لنز – دستگاه ضبط صوت فروگراف ودستگاه برش و چسباندن فیلم .

لازم به توضیح است پس از فوران و اکتشاف نخستین چاه نفت خاورمیانه در سال 1287 خورشیدی در مسجدسلیمان، سالن سینما مجموعه فرهنگی ورزشی باشگاه مرکزی به عنوان نخستین سالن سینما و آمفی تئاتر کشور، همانند بسیاری دیگر از نخستین امکانات رفاهی و صنعتی در این منطقه ایجاد و احداث شد .

نگارش و انتشار: دانوش صالحی

تصاویر : محمد باقری

تاریخ نفت را در نفتون ورق بزنید

«میدان نفتون، از آغاز تاکنون: گذری در تاریخ نفت از کاوش، اکتشاف، بهره‌برداری، انتقال، پالایش و صادرات نفت در ایران» به قلم پرویز آریان‌فر و زیر نظرکمیته مطالعات و انتشارات شرکت ملی مناطق نفت‌خیز جنوب به‌تازگی در ۶ جلد منتشر شده است. او در مقدمه این کتاب آورده است: «به درستی مشخص نیست که بشر چه زمانی اولین بار، نفت را مورد استفاده قرار داده است. اما مشخص شده است که انسان‌های ماقبل تاریخ آتش‌های مقدسی را که از تراوشات گاز طبیعی از طریق روزنه‌ها و شکستگی‌ها به سطح زمین راه پیدا می‌کردند، روشن کرده و پرستش می‌کرده‌اند. اقوام متمدن دوران باستان ....»

آریان‌فر ۱۴ سال را صرف نوشتن این کتاب ۶ جلدی جامع و کامل از تاریخ نفت کرده و در مسیر نگارش این کتاب برای دست یافتن به اطلاعات موثق راه‌های زیادی را پیموده است. مدیریت مرکز اسناد و موزه‌های صنعت نفت پس از انتشار این کتاب، گفت‌وگویی را با این نویسنده انجام داده که پس از انتشار در هفته‌نامه مشعل در ادامه می‌آید.

لطفا خودتان را برای خوانندگان معرفی کنید.

پرویز آریان‌فر هستم، در سال ۱۳۳۴ در مسجدسلیمان، استان خوزستان به دنیا آمدم. کودکی و تحصیلات خود را در این شهر گذراندم و از همان کودکی به واسطه فعالیت مرحوم پدرم با صنعت نفت آشنا شدم، مرحوم پدرم کارگر شرکت نفت شاغل در اداره خدمات ترابری مسجدسلیمان بود.

به دلیل حضور پدرتان علاقه‌مند به فعالیت در صنعت نفت شدید؟

همیشه علاقه‌مند به کارهای فنی به‌ویژه در رشته برق بودم و حضور مرحوم پدرم درنفت مرا به فعالیت در این صنعت ترغیب کرد، همچنین علاقه ویژه‌ای به رشته مدیریت مهندسی و ساختمان که حوضه کاری آن در مناطق مختلف نفت‌خیز که تقریبا چندین استان (خوزستان، کهگلویه و بویر احمد، بوشهر، فارس، ایلام و لرستان) را تحت پوشش عملیاتی داشت، بودم.

فعالیت خود را از کدام بخش صنعت نفت انتخاب کردید؟

پس از پایان تحصیلات و خدمت وظیفه نظام (سپاه دانش) در سال ۱۳۵۶ در اهواز در کنکور استخدامی شرکت نفت (در شرکت سهامی خاص خدمات نفت ایران) امتحان دادم و در امتحانات کتبی و همچنین مصاحبه قبول شدم و در مهرماه سال ۱۳۵۷ کار خود را در پروژه‌های اجرائی برق در مدیریت مهندسی و ساختمان در مناطق نفت‌خیز آغاز کردم.

کتاب ۶ جلدی «میدان نفتون از آغاز تا کنون» به تازگی به قلم شما منتشر شده است، لطفا در باره این کتاب توضیح دهید.

این مجموعه کتاب که با نام «میدان نفتون از آغاز تاکنون» است، شامل ۶ جلد و هر جلد حدود ۶۰۰ صفحه است. ( جمعا حدود۳۵۰۰ صفحه است) و کاملا مصور و با تصاویر رنگی و سیاه و سفید و با کیفیت کاغذ مرغوب و جلد ضخیم در قالب وزیری بوده که با حمایت مالی شرکت ملی مناطق نفت‌خیز جنوب چاپ شده است. این مجموعه ۶ جلدی کتاب شامل، گذری در قلمرو تاریخ نفت از کاوش و اکتشاف تا بهره‌برداری و انتقال نفت را شامل می‌شود که مشتمل بر ۶ فصل است. در فصل اول تا ششم به ترتیب به موضوع کاوش نفت، اکتشاف و تولید نفت، انتقال نفت و فرآورده‌های نفتی، پالایش نفت و توزیع فرآورده‌های نفتی، صادرات نفت و گاز و سایر فرآورده‌های نفتی و عملیات غیرصنعتی (که همان خدمات کارکنان فعلی است.) بصورت کامل پرداخته شده است.

نگارش این کتاب را از چه زمانی آغاز کردید؟

شروع این مجموعه کتاب از سال۱۳۸۷کلید خورد و تا زمانی که کتاب از چاپ خارج شد نزدیک به ۱۴ سال برای آن زمان صرف شد.

چرا نوشتن آن ۱۴ سال به درازا کشیده است؟

با توجه به اینکه اکثر منابع استفاده شده در این کتاب اسناد با متون انگلیسی بود، بنابراین ترجمه آن کمی زمانبر بود. در ضمن همزمان با شروع نگارش کتاب، پروژه‌های تحقیقاتی و تحقیقات میدانی سه پروژه را نیز آغاز کردم.

چه دلیلی سبب شد که تصمیم به نگارش این کتاب بگیرید؟

دلیل اصلی بدون تردید علاقه‌ام به تاریخ نفت بوده است، اما فقدان اطلاعات کافی در زمینه تاریخ نفت هم مرا به نگارش این کتاب مصمم کرد. به‌عنوان نمونه در خصوص تاریخ نخستین خط آهن، «از درخزینه به مسجدسلیمان» هیچ اطلاعاتی پیدا نکردم و چاره را بر آن دیدم که تحقیقات مطالعاتی و میدانی کاملی را در این خصوص شروع کنم، و پس از مدتی به این نتیجه رسیدم تا حاصل تحقیقات انجام شده خود را جمع‌آوری و بصورت مجموعه‌ای در بیاورم.

آقای مهندس عنوان کردید همزمان با نگارش کتاب، چند پروژه تحقیقاتی را نیز آغاز کردید، چه پروژه ای؟

نخستین پروژه، تهیه نقشه نخستین خط آهن نفت از درخزینه به مسجدسلیمان که کار تحقیقات اسنادی و همچنین میدانی این پروژه یک‌سال بطول انجامید و با پشتیبانی و همکاری ادارات روابط‌عمومی و مهندسی نقشه‌برداری مناطق نفت‌خیز انجام شد و نتیجه آن نقشه‌ای به ابعاد ۸۰ در ۱۶۰ سانتیمتر بود که بصورت رنگی و با گرافیکی بسیار زیبا تهیه شد و هم اکنون در ادارات مرکزی و روابط عمومی شرکت ملی مناطق نفت‌خیز در معرض دید بازدیدکنندگان قرار گرفته است.

دومین پروژه، تهیه نقشه نخستین خطوط لوله انتقال نفت از مسجدسلیمان به آبادان است که کار تحقیقات اسنادی و میدانی این پروژه کمتر از یک‌سال بطول انجامید و این پروژه هم با پشتیبانی و همکاری ادارات روابط‌عمومی و مهندسی نقشه‌برداری مناطق نفت‌خیز انجام شد که نتیجه آن نقشه‌ای به ابعاد ۸۰ در ۱۶۰ سانتیمتر بود که به‌صورت رنگی و با گرافیکی بسیار زیبا تهیه شد و هم اکنون در ادارات مرکزی و روابط عمومی شرکت ملی مناطق نفت‌خیز و برخی مکان‌های دیگر در معرض دید بازدیدکنندگان قرار گرفته است.

سومین پروژه، تهیه نقشه‌های طرح هندسی و نمودار جریانی کلیه خطوط اصلی نفت و گاز و سایر فرآورده‌های نفتی از مناطق نفت‌خیز به پالایشگاه آبادان و جزیره خارک است که این دو نقشه هم در سایز بزرگ، رنگی و گرافیک تهیه شده است.

در نوشتن این کتاب از چه منابعی استفاده کردید؟

منابع استفاده شده برای تحقیقات مطالعاتی عبارت بودند از منابع و کتب مختلف خارجی، آرشیو شرکت بی پی (BP)، اسناد شرکت نفت انگلیس و ایران، اسناد و تلگراف‌های محرمانه کنسولگری انگلیس در ایران (اهواز، خرمشهر، شیراز، بوشهر، تهران و....) در سامانه کتابخانه مرکز دیجیتال قطر، نشریات عمومی شرکت ملی نفت ایران و دیگر نشریات فنی شرکت‌های عامل نفت ایران و به موازات تحقیقات میدانی در مناطق مختلف نفت‌خیز، گفت‌وگو با پیشکسوتان نفتی و همچنین حافظه تاریخی یک خانواده نفتی با نزدیک به ۷۰ سال تجربه نفتی که در آرشیو شخصی بنده بوده است.

شما در این کتاب سیر تکامل صنعت نفت را به رشته تحریر در آوردید، صنعت نفت را از گذشته تا امروز چگونه ارزیابی می کنید؟

صنعت نفت ایران از مؤثرترین و بزرگترین صنایع در ایران و جهان بوده است و اهمیت این صنعت در اقتصاد جهان، موجب شده بعضی از کشورها به این صنعت روی آورند و با سرمایه‌گذاری جدی در این بخش، به جایگاهی دست یابند که به‌عنوان بازیگر جهانی نقش مهمی در این صنعت داشته باشند. بررسی مسیر تاریخی تکامل این بازیگران می‌تواند برای کشورهایی که در این مسیر قرار گرفته اما نتوانسته‌اند به جایگاه مناسبی دست یابند و سایر کشورها و شرکت‌هایی که می‌خواهند وارد این صنعت شوند راهگشا باشد. صنعت نفت در جهان پس از طی دوره‌های زمانی مختلف، با پیشران‌های متفاوت و بازیگران متعددی که بر مبنای لزوم پیشرفت این صنعت ظهور و رشد یافته اند، تکامل یافته است.

صنعت نفت چه نقشی در شکل‌گیری و شکوفائی صنعت، فرهنگ، اقتصاد و سیاست در ایران داشته است؟

صنعت نفت در اقتصاد کشور دارای نقش کلیدی است و می‌تواند سبب رونق کسب و کار و همچنین خروج از رکود اقتصادی شود، به شرط آنکه به توانمندی‌ها و فناوری‌های روز دنیا مجهز شود. صنعت نفت قدیمی‌ترین صنعت کشور است و به معنای وسیع کلمه پایه‌گذار توسعه صنعتی کشور است، چراکه این صنعت از ابتدای فعالیت خود، نقش اساسی و کلیدی در اقتصاد ایران داشته و البته این نقش کماکان تداوم دارد. این صنعت از چنان گستردگی برخوردار است که اگر تحرک اقتصادی و فناوری داخلی خود را فعال کند، قطعا می‌تواند سایر بخش‌های مهم اقتصادی را هم به حرکت درآورد.

ما از ظرفیت دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی استفاده می‌کنیم. در واقع در زنجیره توسعه فناوری از ایده گرفته تا توانمندی فناوری با تمامی بازیگران در ارتباط خواهیم بود. امروزه آموزش‌وپرورش به‌عنوان یک نهاد اجتماعی، وظیفه تعلیم و تربیت افراد جامعه را به‌عهده دارد و همان‌طور که می‌دانیم، رشد و توسعه یک کشور به پرورش انسان‌های آگاه و برخوردار از مسئولیت بستگی دارد. علم و آموزش علوم در سطح گسترده و با کیفیت عالی در تشکیل سرمایه انسانی و توسعه ملی از اهمیت بالایی برخوردار است. سرمایه‌گذاری در آموزش‌وپرورش نیز در گسترش عدالت آموزشی، نقشی بسزا دارد. و در نهایت در ادامه می‌تواند در فرهنگ، و سیاست نقش اساسی داشته باشد.

آیا نوشتن این کتاب را نوعی ادای دین به صنعت نفت می دانید؟

بله..... امیدوارم با انجام این کار جامع در بیش از یک دهه توانسته باشم پاسخگوی جوانان علاقه‌مند به تاریخ صنعت نفت که بخشی از تاریخ این مرز و بوم است، باشم. همانطور که گفتم فقدان اطلاعات تاریخی در صنعت نفت با وجود انتشار کتاب‌های متعدد در این زمینه به شدت احساس می‌شد. بنابراین می‌توان گفت نوعی ادای دین است.

اگر یکبار دیگر متولد شوید آیا بار دیگر کار کردن در صنعت نفت را انتخاب می کنید؟

بله، از آنجائیکه من متخصص فنی هستم و سال‌ها مسئولیت مهم در پروژه‌های فنی مختلف در این صنعت را داشتم و از طرفی علاقه‌مند به کارهای تحقیقاتی تاریخی بویژه در نفت را دارم مسلما دوباره صنعت نفت را انتخاب می‌کردم.

اگر فرزند و یا فرزندانتان به تحصیل و فعالیت در رشته و صنعت نفت باشند آنها را حمایت می کنید؟

بله. هم اکنون فرزندانم هر کدام فارغ التحصیل‌های دانشگاهی هستند و علاقه‌مند به کار به‌ویژه در صنعت نفت هم هستند، اما متأسفانه موفق به فعالیت در این صنعت نشدند. (با وجود آنکه بندی وجود دارد که هنگام بازنشستگی کارکنان یکی از فرزندان به جای آنها به کار گمارده شود.)

به‌عنوان یکی از پیشکسوتان، تأثیر گذارترین چهره‌های صنعت نفت را در ۱۱۵ سال گذشته چه کسانی می‌دانید؟

از چهره‌های خارجی می‌توان از آقایان جرج برنارد رینولدز و دکتر یانگ و از چهره‌های ایرانی از آقایان دکتر مصدق و دکتر اقبال نام برد. البته بسیاری از چهره‌های دیگر بودند که هرکدام به نوعی در تاریخ این صنعت عظیم تأثیرگذار بودند.

کتاب‌های زیادی در زمینه صنعت نفت منتشر شده است که از خواب آشفته نفت می‌توان به‌عنوان شاخص ترین آنها نام برد. لطفا در چند جمله کوتاه علاقه‌مندان به نفت را به خواندن این کتاب دعوت و ترغیب کنید.

صنعت عظیم نفت گذار تاریخی یکصدو اندی سال را با فراز و نشیب‌ها و سختی‌های زیادی را پشت سر گذاشته است تا به صنعتی مجهز به بالاترین و مجهزترین تجهیزات و نیروهای کارآمد و متخصص و کارآزموده تبدیل شده است و همچنین مبارات نهضت ملی شدن صنعت نفت به رهبری دکتر محمد مصدق پشت سرگذاشته است. لذا وظیفه هر نیروی جوان ایرانی است که با آشنا شدن با تاریخ غنی صنعت عظیم نفت که خود جزئی از تاریخ این کشور باستانی است با مطالعه کتب مهم و مرتبط با تاریخ نفت و مبارزات جهت احقاق حقوق کارکنان آشنا شوند.

🔺نفت سفید؛ شهری که در گذر زمان به روستا و سپس به دهکده گردشگری تبدیل شد


چشمه‌های نفتی روستای نفت سفید اگر چه در ابتدا رونق‌بخشِ این روستا بود اما آنگاه که تن آن از مکیدن‌های مکرر تلمبه‌های‌ نفتی رنجور شد، یله و رها با مشعل‌های روشنش به حال خود واگذار شد تا بدانجا که اکنون مخروبه‌ای بیش از آن نمانده .
بوی نفت که آمد، سر و کله انگلیسی‌ها پیدا شد. انگلیسی‌ها پیش‌تر به مسجدسلیمان و اهواز رفته بودند و بعد به روستای نفت سفید آمدند. در میان کوه‌های موسوم به "کرایی" میان مسجد سلیمان و هفتکل و در میانه میادین نفتی، چاه زدند.وقتی دیدند نفتش سفید است سکنی گزیده و شهر نفت سفید را ساختند.جایی که اندکی بعد به "پاریس ایران" معروف شد.
نفت سفید در همین زمان هم با واسطه همه گذشته‌اش می‌تواند در زمره روستاهای خاص قرار گرفته و ثبت جهانی شود.
حدود ۹۰ سال پیش، هندی‌ها به دستور انگلیسی‌ها شروع به ساخت دهکده‌ای مدرن کردند. روستایی سنگی با امکانات مجهز در حد یک شهر با بخش‌های کارگری و کارمندی. البته به جز انگلیسی و هندی‌ها کارگران ایرانی هم در دهکده حضور داشتند.
روستای نفت سفید، به قسمت‌های کارگران، مدیران و مدیران عالی رتبه، تقسیم شده بود. بنگله‌ها به تناسب رتبه‌ای که افراد در کارخانه‌ها داشتند، از هم جدا شده بودند.
نخستین‌بار در سال ۸۹ که مسافری شب رو در جاده‌های فرعی خوزستان بودم با مشعل‌های روشن در حیاط خانه‌هایی مواجه شدم که مرا مسحور خود کرد. مشعل‌های دائم روشن روستاهای "نمره دوازده"، "نفت سفید" و "چمن لاله"، نوید حیاتی کم فروغ در این مناطق است. نفت به همراه گاز از چاه بیرون می‌آید، که پس از جداسازی گاز، با خط لوله تصفیه‌ شده و برای پالایشگاه گاز می‌فرستند؛ اما چون قبلا پالایشگاه گاز نبود، این گاز را می‌سوزاندند. اکنون نیز در برخی مناطق، از نفت سفید گرفته تا عنبل در شهرستان لالی همین‌طور است و اهالی از این گاز برای روشنایی و گرما استفاده می‌کنند.
روند رو به رشد نفت سفید تا سال ۱۳۴۷ بود، اما پس از خروج انگلیسی‌ها در سال ۴۷ از این منطقه، کم کم بساط نفت برچیده شد و نفت سفید در سراشیبی سقوط قرار گرفت، البته این که چرا مدیریت آن وقت شرکت ملی نفت (اقبال) تصمیم گرفت دهکده زیبای نفت سفید را با قراردادی ناچیز و تنها به مبلغ ۱۳ میلیون و سیصد هزار تومان به ارتش واگذار کند، جای سوال دارد.
در هنگام جنگ عراق با ایران، شهرِ خالی از سکنه، به مأمنی برای جنگ زدگان بدل شد و پس از پایان جنگ، نفت‌سفید با ویرانی‌هایی دو چندان باز هم تنها شد. اما نفت سفید آنقدر مدرن و همسان با محیط طبیعی پیرامون ساخته شده بود که توانست به سختی، زیبایی‌های خود را حفظ کند.
تعداد کارکنان مناطق نفت‌خیز مستقر در نفت‌سفید در ۳۱ دسامبر ۱۹۵۶، ۸۴۷ نفر و در همین هنگام تعداد سکنه نفت سفید بیش از ۲۰ هزار نفر بود که این جمعیت در حال حاضر به ۱۰۰ خانوار رسیده که یا دامپروری می‌کنند یا در حراست از تاسیسات نفتی نگهبانی می‌دهند و در پالایشگاه‌ها و مجموعه‌های نفتی مشغولند.
سی برنج، پشت برج، کوی ژاندارمری و بنگله‌های کارگری و کارمندی را از مناطق مختلف نفت سفید و آن را به روستایی خاص تبدیل کرده .
ساکنان نفت سفید در گذشته از امکانات مدرنی شامل:سیستم مخابرات، بانک، بازارچه، تلفن‌های مدرن هندلی، سینما، مدرسه، سیستم فاضلاب، استخر سرپوشیده و روباز، ایستگاه تولید برق و حتی برق زیرزمینی، منازل ضد زلزله و... برخوردار بودند که امروزه در بخش‌های مختلف آن جز تلی از خرابه نمانده. نفت‌سفید روزگاری سرآمد شهرهای پیشرفته بود.
مدرسه "نظام وفا" از قدیمی‌ترین مدارس آن منطقه توسط مرحوم نظام وفا فرزند میرزا محمود از مشاهیر ادب ایران افتتاح شد که در حال حاضر تخریب شده است.
نفت سفید در خاطرات خود بازارچه‌ای سرپوشیده داشته که دور تا دور آن مغازه بوده و مردم برای خرید مایحتاج خود به آنجا می‌رفتند، اما شوربختانه اکنون به‌جز دیواره‌های تخریب شده چیزی باقی نمانده و مردم برای خرید باید مسافتی ۳۰ کیلومتری را تا هفتکل طی کنند.
این روستا در گذشته چشمه‌های نفتی داشته که نفتِ سفید از آن برداشت می‌شد. نفتِ سفید، نفتی تصفیه شده و تمیز است که برای سوخت جت از آن استفاده می‌شود. در ایران تنها این منطقه چاه نفت سفید دارد.
این روستا در سال ۱۹۳۸ م با میدان عظیم نفتی حاوی ۳۰۰ میلیون بشکه نفت کشف شد. تا سال ۱۹۷۰ از ۱۰ چاه تولیدی برخوردار بود. طبق آمار رسمی در سال ۱۹۵۷ م مصادف با ۱۳۳۶ ش، ۲۷ چاه داشته که تعداد ۱۰ چاه آن فعال بوده است. متوسط تولید در سال ۱۹۷۵، ۴۶ هزار بشکه در روز بوده و تعداد کارکنان در همین تاریخ نیز ۸۱۲ نفر اعلام شده است.

نگارش :مجتبی گهستونی

منبع: میراث باشی

عکس‌ سعید فتوحی

تاریخ صنعت نفت را در مسجدسلیمان ببینید

به گزارش مدیریت مرکز اسناد و موزه‌های صنعت نفت به نقل از شرکت بهره‌برداری نفت و گاز مسجدسلیمان، نخستین چاه نفت خاورمیانه و ایران در تعطیلات نوروز آماده بازدید میهمانان و علاقمندان به تاریخ صنعت نفت است.

با هماهنگي‌هاي انجام شده بازديد ميهمانان و علاقه‌مندان از تأسيسات پارک موزه صنعت نفت در این شهر از ساعت ۸ تا ۲۰ هر روز امکان‌پذیر است.

با توجه به ثمر رسيدن نخستین چاه نفت خاورميانه و ايران در ۱۱۵ سال پيش در مسجدسليمان و شکل‌گیری کارخانه‌ها و تأسیسات مختلف در آن زمان، بازدید از چاه نفت شماره یک، موضوع مناسبی برای بازديد ميهمانان نوروزي و علاقه‌مندان به آشنایی با نحوه تولید نفت است تا با تاريخ صنعت اول كشور آشنا شوند.

نخستین چاه نفت خاورميانه و ايران پنجم خردادماه ۱۲۸۷ خورشيدي در عمق ۳۶۰ متری در مسجدسليمان به ثمر نشست. با کشف نفت، تأسیسات وابسته به آن از قبیل نخستین پالایشگاه، نخستین کارخانه گوگرد سازی، نخستین کارخانه تقطیر و نخستین نیروگاه حرارتی تولید برق خاورمیانه در مسجدسلیمان احداث شد.

با رسمی شدن فعالیت‌های صنعت نفت در مسجد سلیمان بسياری از امكانات رفاهی كشور و خاورميانه نظیر راه‌آهن، جاده آسفالته، سيستم آب شرب ۲۴ ساعته، شبكه جمع‌آوری و تصفیه فاضلاب، استاديوم فوتبال، باشگاه گلف، سالن آمفی‌تئاتر، باشگاه بيليارد، باشگاه بولينگ، زمين تنيس،‌ کارتینگ، سینما روباز، استخر روباز و بسياري ديگر از نخستین‌ها در اين شهر ايجاد شد.

شهر مسجدسليمان در ۱۲۵ كيلومتري شمال شرقی اهواز و در كوهپايه‌های كوه‌های زاگرس و در مجاورت رودخانه خروشان كارون و دریاچه سدهای مسجدسلیمان و گتوند قرار دارد و بواسطه وجود رودخانه‌هاي متعدد فصلی دارای بهاری سرسبز همراه با رويش گل‌های رنگارنگ و هوايی لطيف و فرحبخش است

پالایشگاه صنعت نفت آبادان ثبت ملی می شود

مدیرکل موزه‌های کشور با اشاره به پیشرفت ۸۰درصدی پروژه موزه‌ نیمه‌تمام اهواز گفت: پالایشگاه صنعت نفت آبادان به عنوان اولین میراث صنعتی در غرب آسیا ثبت ملی خواهد شد.

به گزارش خبرگزاری تسنیم از اهواز، میرزایی، مدیرکل موزه‌های کشور، شامگاه سه شنبه در حاشیه بازدید از نخستین نمایشگاه موزه‌های صنعت نفت جنوب که در منطقه خرمکوشک اهواز برگزار شده است، بیان کرد: این نمایشگاه، هر چند با نقدها و اشکالاتی روبه‌رو است، اما اولین گام برای رشد و پیشرفت است.

وی حفظ تاریخچه صنعت نفت به عنوان بخشی از میراث ناملموس برای آموزش و توانمندسازی منابع انسانی در این صنعت را بسیار حائز اهمیت دانست و گفت: این مسئله باید به عنوان یکی از گام‌های مهم و پیشرو در برنامه‌ریزی و مدیریت موزه نفت در نظر گرفته شود.

مدیرکل موزه‌های کشور تاکید کرد: موزه نفت نباید به عنوان یک گورستان اشیا باشد، بلکه باید بر روایت تاریخی و تأثیرگذاری نفت در فرهنگ کشور تمرکز کند.

میرزایی با بیان اینکه یکی از اقدامات مهمی که در این زمینه قرار است صورت گیرد، احداث شهرموزه در آبادان است، گفت: آبادان شهری است که قبل از تأسیس صنعت نفت، هویت صنعتی خاص خود را داشت. این شهر بیش از صد سال قدمت دارد و هنوز هم ادبیات، گویش، خوراک و نوشیدنی خاص خود را حفظ کرده است. ایجاد شهرموزه در آبادان می‌تواند به حفظ و تقویت هویت این شهر و منطقه کمک کند.

وی به اهمیت، شناسایی، ساماندهی و حفاظت از اموال فرهنگی در موزه‌های نفت اشاره کرد و افزود: اموالی که در موزه‌های نفت به نمایش گذاشته می‌شوند، باید منحصر به فرد و بی‌نظیر باشند، یا حداقل اولین‌های خودشان در زمینه‌ای خاص باشند. همچنین نیاز است که این اموال با استفاده از سامانه‌ای که توسط وزارت نفت تأسیس شده است، ثبت شده و اقدامات حفاظتی لازم را طی کنند.

مدیرکل موزه‌های کشور بیان کرد: پس از شناسایی این اموال، باید با ایجاد یک روایت مشترک، موزه‌ها به یکدیگر متصل شوند و موزه‌های تخصصی مرتبط با موضوع نفت را برای ارتقای تفهیم عمومی و توسعه صنعت گردشگری در کشور ترویج دهند. دولت و بخش خصوصی باید نقش مهمی در این حوزه داشته باشند و با ارائه حمایت‌های مالی و فنی، این طرح‌ها را تسهیل کنند.

میرزایی گفت: پروژه تکمیل موزه‌ نیمه‌تمام اهواز با پیشرفت تقریباً هشتاد درصدی در حال انجام است. این پروژه با بررسی سیلاب‌های پنجاه ساله طراحی شده و تلاش بر این است تا با استفاده از منابع حاصل از فروش نفت، که باید در مناطق نفت‌خیز به کار رود، این پروژه را به عنوان یک مثال موفق در کنار سایر پروژه‌ها اجرایی کنند.

مدیرکل موزه‌های کشور درخصوص پروژه موزه نفت شهر مسجد سلیمان نیز یادآور شد: این شهر به عنوان اولین پایگاه استخراج نفت شناخته شده است و برای اجرای پروژه‌ها باید جزئیات مربوط به طور دقیق تعیین شده و مکان مناسبی برای آن‌ها با توجه به زمان و شرایط مرتبط انتخاب شود.

میرزایی با تأکید بر اینکه موزه‌ها به عنوان مراکز فرهنگی، آموزشی و پژوهشی باید محل تحولات فرهنگی و اندیشه باشند، افزود: اگر بپذیریم که هر چیزی که در گذشته رخ داده است، به دانش آینده کمک می‌کند، موزه‌ها باید به عنوان رکن اتصال ما به تاریخ گذشتگان در نظر گرفته شوند.

به گفته‌ وی، بخشی از درآمدهای منابع نفتی باید به موزه‌سازی اختصاص یابد و برای این منظور، باید توافقنامه‌ای بین مسئولان موزه‌سازی و مدیرعامل نفت امضا شود تا این مسئله مرتفع شود.

وی افزود: پالایشگاه صنعت نفت آبادان به عنوان یکی از پروژه‌های مشترک با همکاری وزارت میراث فرهنگی، وزارت نفت و دانشگاه تهران، به عنوان اولین میراث صنعتی در غرب آسیا ثبت ملی خواهد شد. این تلاش برای حفظ و ثبت این پالایشگاه به عنوان یکی از مهم‌ترین نمادهای صنعتی منطقه صورت گرفته است

نخستین نمایشگاه موزه‌ها، اشیا و اسناد تاریخی صنعت نفت جنوب

نخستین نمایشگاه موزه‌ها، اشیا و اسناد تاریخی صنعت نفت در محل مدرسه کارآموزان پیشین صنعت نفت جنوب گشایش یافت.

به گزارش رسانه گردشگری و فرهنگی خوزستان به نقل از شرکت ملی مناطق نفت‌خیز جنوب، آیین گشایش نخستین نمایشگاه موزه‌ها، اشیا و اسناد تاریخی صنعت نفت با حضور حسین شاملی، مدیر مرکز اسناد و موزه‌های صنعت نفت، سید احمد موالی‌زاده، فرماندار اهواز و مدیران ارشد مناطق نفت‌خیز جنوب در محل مدرسه کارآموزان پیشین صنعت نفت جنوب برگزار شد.

در این نمایشگاه برش کوچکی از تجهیزات و اسناد میراثی صنعت نفت جنوب در معرض دید عموم قرار گرفته است، به‌گونه‌ای که می‌توان آن را پنجره کوچکی از تاریخ بیش از یکصدساله صنعت نفت دانست.

۳۶ عنوان کتاب در نخستین نمایشگاه موزه‌ها، اشیا و اسناد تاریخی صنعت نفت جنوب در محل مدرسه کارآموزان پیشین صنعت نفت جنوب رونمایی شد.

۳۶ عنوان کتاب در نخستین نمایشگاه موزه‌ها، اشیا و اسناد تاریخی صنعت نفت جنوب در محل مدرسه کارآموزان پیشین صنعت نفت جنوب رونمایی شد. این ٣۶ عنوان کتاب به قلم کارکنان صنعت نفت تالیف شده است. در این نمایشگاه برش کوچکی از تجهیزات و اسناد میراثی صنعت نفت جنوب در معرض دید عموم قرار گرفته است، به‌گونه‌ای که می‌توان آن را پنجره کوچکی از تاریخ بیش از یکصدساله صنعت نفت دانست.

مهندس علیرضا دانشی، مدیر عامل شرکت ملی مناطق نفت خیز جنوب در این آیین ضمن ابراز خرسندی از برگزاری این نمایشگاه در راستای حفظ میراث صنعت نفت، بیان داشت: حفظ این میراث بر ما ضروری است، چرا که پیش نیاز بنا کردن آینده‌ای بهتر، شناخت ریشه‌های گذشته است.

وی بر ضرورت حفظ تاریخ و سنت تاکید کرد و افزود: حفظ و نگهداری تاریخ موجب ایجاد ظرفیت وجودی و درونی جامعه می‌شود؛ به این منظور مطالعه تاریخ ضروری است.

مدیر عامل شرکت ملی مناطق نفت خیز جنوب از تألیف حدود ١۵٠ تا ٢٠٠ جلد کتاب طی چندسال اخیر خبر داد و بیان کرد: در این آیین تنها گوشه‌ای از کتب تالیف شده کارکنان صنعت نفت رونمایی شد و برای سال‌های آینده در نظر داریم که آیین رونمایی کتاب وسعت یابد.

در این آیین بخشی از کتب تالیف شده از سوی کارکنان صنعت نفت در چند سال گذشته رونمایی شد که می‌توان از میان آنها به کتاب بهداشت حرفه‌ای و خطرات تهدیدکننده سلامت کارکنان صنعت حفاری و فعالیت‌های جانبی، نفت و جغرافیای اقتصادی، دستاوردهای پژوهشی زمین‌شناسی نفت، زمین‌شناسی تحت‌الارضی پایه‌ای، چینه‌شناسی زاگرس، کتب چند جلدی میدان نفتون از ابتدا تاکنون، بلاهایی که جنگ بر سر زنان می‌آورد، در کوچه‌های جنگ، چاه اندر چاه شد، بوی خوش سال‌های فراموش شده، برنامه‌ریزی راهبردی انرژی‌های تجدید پذیر، مدیریت آناتومی و خلاقیت کارکنان، Pansystem و FASI در چاه آزمایی، سومین کنگره راهبردی نفت و نیرو، پمپ ویژگی‌ها و کاربردها، مهندسی مخازن هیدروکربوری اشاره داشت

نخستین نمایشگاه موزه‌ها، اشیا و اسناد تاریخی صنعت نفت جنوب از ١٩ تا ٢٢ اسفندماه و از ساعت ٩ صبح تا ١٧ عصر برگزار می‌شود

تصاویر مریم شهابی نژاد... مهدی پدرام خو /تسنیم

تلمبه خانه دارخُوین/ گنجینه نفت جنوب

تلمبه خانه دارخوین ۱۹۲۹ تا ۱۹۳۰ میلادی مقارن با سال ۱۲۹۸ شمسی به دست شرکت نفت ایران و انگلیس تاسیس گردید و از قدیمی ترین میراث صنعت نفت در خوزستان می باشد. این سایت دارای یک مجموعه مسکونی شامل ۴ "لین" کارگری و یک لین کارمندی یک سینمای زمستانه و تابستانه می باشد. ساختمان های بلند آجری تلمبه خانه به سبک معماری قرن نوزده انگلستان ساخته شده است

براساس برنامه شرکت نفت انگلیس و ایران، نفت خام حاصل از چاه‌های مسجد سلیمان باید درون لوله‌ای هدایت شده و به مقصدی معلوم راهی دریا می‌شد، اما سر راه خود چراغ چند روستای از یاد رفته را نیز روشن کرد. یکی از آن روستاها، دارخوین نام داشت. طی دو سال تجهیزات و دیگ‌های بخار، بویلرها و تلمبه‌های عظیم‌الجثه ساخت منچستر با دوبه‌ها و کشتی‌های رودخانه‌پیما به این ده کوچک ساحلی منتقل شد و سر جای خود قرار گرفت. آنگاه کارگران و معماران هندی و ایرانی گرداگرد دپمپ‌ها و توربین‌های بزرگ بخار با استفاده از آجرهای لندنی چند عمارت بلند، دفاتر و کارگاه‌ها را نیز در آنها مستقر ساختند. دو ردیف پیش گرمکن نفت در مسیر پمپ‌ها قرار دادند تا با سبک‌سازی نفت در سرمای زمستان، بر شتاب سیال بیفزاید. بررسی تاریخ درج شده روی پمپ‌ها و تجهیزات نصب شده در دارخوین نشان می‌دهد که تکمیل تلمبه‌خانه و عملیاتی کردن آن متناسب با افزایش ظرفیت پالایشگاه‌ها به تدریج در محدوده زمانی ۱۹۱۵ تا ۱۹۳۰ انجام شده است؛ یک نقش برجسته سیمانی بر پیشانی یکی از تلمبه‌خانه‌ها سال ۱۹۳۰ را نشان می‌دهد که اگر این عدد تاریخ تکمیل ساختمان تلمبه‌خانه باشد، اجرای طرح‌های توسعه دارخوین همان‌گونه که پیشتر ذکر شد افزون بر ده سال به طول انجامیده است.

دارخوین در واقع آخرین تلمبه‌خانه سر راه خط لوله نفت آبادان بود. پیش از آن کوت عبدالله قرار داشت و قبل‌تر هم ایستگاه ملاثانی به تقویت فشار نقطه به نقطه نفت سامان می‌داد.

دارخوین از جمله تلمبه‌خانه‌هایی بود که نفت مسجد سلیمان را به پالایشگاه آبادان منتقل می‌ساخت. با افزایش تولید نفت از میدان اهواز در اوایل دهه۱۳۵۰ خورشیدی و کشیدن خط لوله جدید اهواز به آبادان، کل نیاز پالایشگاه به نفت‌خام از طریق این خط لوله تامین شد و از آن پس نفت مسجد سلیمان از طریق یک خط لوله صادراتی به جزیره خارگ انتقال یافت.

دارخوین دارای باشگاه‌های کارمندی و کارگری، یک مدرسه ۶کلاسه به نام بهزاد، یک واحد بهداری و یک پاسگاه انتظامی بود که ساختار منظم شهری آن را شکل می‌داد. خانه‌ها در فاصله ۴۰-۵۰متری رودخانه بنا شده و یک خانه باغ مجلل نیز ساخته شد که به «بنگله» یا باغ رئیس معروف شد که در اوایل دهه۱۳۵۰ محل اقامت و استقرار رجال سیاسی و مقامات ارشد بود. سینمای دارخوین هفته ای دوبار فیلم نمایش می‌داد و مثل سایر سینماهای نفت دارای دو سالن زمستانه و تابستانه بود که پشت به پشت هم قرار داشتند.
قرارداشتن در مسیر اصلی ارتباط شمال به جنوب کشور، وجود چاه‌های متعدد نفت، بقایای نیروگاه اتمی، قدیمی‌ترین تلمبه‌ خانه‌ نفت خاورمیانه، رودخانه کارون، نخلستان‌ها و فاصله ی کمتر از ۲۵ کیلومتری تا مرز ایران و عراق، از جمله ویژگی‌هاي دارخوين است.

تلمبه خانه دارخوین در دوران جنگ به عنوان قرارگاه و پادگان مورد استفاده قرار گرفت و پس از جنگ به عنوان لوکیشن فیلم های مرتبط با دفاع مقدس استفاده شد

عکس: مهدی پدرام خو/تسنیم

منبع: مرکز اسناد و موزه‌های صنعت نفت

همزمان با روز ملی کتاب و کتاب خوانی۱۴۰۲در کتابخانه دیجیتال تاریخ نفت؛
گردآوری پانصد منبع برای خوزستان شناسی و تاریخ نفت

بیست و چهارم آبان ماه هر سال، روز ملی کتاب، کتاب خوانی و کتابدار نام دارد.مناسبت، سالروز و بهانه ای برای یادآوری اهمیت کتاب و ترویج کتاب خوانی در سرزمینی که بنا به آمارهای رسمی منتشر شده، سرانه ی مطالعه در آن بسیار پایین تر از نُرم های جهانی است.
سازمان ها و بخش های مختلف دولتی و غیردولتی در این زمینه مشغول فعالیت هستند و همزمان با ترویج تدریجی کتاب ها، بولتن ها و نشریات دیجیتال، موضوع ایجاد کتابخانه های دیجیتال نیز چند سالی است که مرسوم گردیده و برخی از این کتابخانه های دیجیتال و الکترونیک در بستر "نت" و شبکه های اجتماعی مشغول به فعالیت هستند.
از جمله کتابخانه هایی که با این رویکرد و ابزار و بصورت تخصصی پیرامون یک موضوع خاص در حال فعالیت هستند، کتابخانه تاریخ نفت است که از اسفند ماه سال۱۴۰۱ و پس از شش ماه فعالیت آزمایشی، همزمان با سالروز ملی شدن صنعت نفت در ایران بصورت رسمی گشایش یافت و امروز و همزمان با سالروز کتاب و کتابخانی سال۱۴۰۲، پانصدمین عنوان کتاب مرتبط با تاریخ‌ نفت را در خزانه دیجیتال خود بارگذاری و در معرض استفاده رایگان دانشجویان، پژوهشگران و علاقه مندان به حوزه تاریخ نفت از سراسر جهان قرار داده است.
کتابخانه دیجیتال تاریخ نفت ایران هم اکنون بیش از پانصد عضو و دنبال کننده دارد و تخصصی بودن موضوع جمع آوری کتاب در کتابخانه و همچنین پرهیز از تبلیغات غیر مرتبط و مزاحم برای اعضا، از مشخصه های بارز و متفاوت کننده آن محسوب می شود.
گردآوری پانصد عنوان کتاب، نشریه، بولتن و سندنامه با کلیدواِژه نفت oil و petroleum به زبان های فارسی و انگلیسی از ویژگی های منحصر بفرد این کتابخانه تخصصی است.
فرشید خدادادیان، موسس و مدیر کتابخانه تاریخ نفت، ضمن اعلام بارگذاری پانصدمین عنوان کتاب مرتبط با تاریخ نفت در خزانه کتابخانه مذکور و تبریک و گرامیداشت روز ملی کتاب و کتابخوانی۱۴۰۲ خاطرنشان کرد؛ باید بپذیریم در هنگامه ی تحول دیجیتال، شکل پژوهش و روش تحقیق نیز متحول شده و در این عرصه لاجرم باید با بروز رسانی رویکرد خود به مفهوم کتابخانه و آرشیو، منابع و ابزار مورد نیاز دانشجویان و پژوهشگران برای تحقیق را نیز بروزرسانی کنیم و کتابخانه دیجیتال تاریخ نفت نیز با چنین رویکردی ایجاد شده است.

گزارش کامل در ادامه مطلب: