خوزتوریسم

میراث صنعتی نفت و ظرفیت های توسعه گردشگری

اشاره:بیست و یکمین همایش ملی ارزیابی اثرات محیط زیستی ایران با رویکرد گردشگری پایدار و مشارکت مردمی، روزهای اول و دوم اسفند ماه در ساختمان مرکزی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی برگزار شد و طی آن کارشناسان و متخصصان، دیدگاه های خود را در زمینه محورهای موضوعی سمینار ارائه نمودند.

دکتر فرشید خدادادیان؛ پژوهشگر تاریخ نفت و میراث صنعتی و عضو کمیته جهانی حفاظت از میراث صنعتی Ticcih نیز در این سمینار حضور داشت و در قالب برگزاری کارگاه آموزشی یک روزه، در زمینه میراث صنعتی، گردشگری صنعتی، همچنین ظرفیت های میراث صنعتی نفت و پتانسیل های شرکت-شهرهای نفتی ایران برای توسعه گردشگری پایدار، با علاقه مندان حاضر سخن گفت.

متن صحبت های دبیر انجمن میراث صنعتی و تاریخ شفاهی ایران که با استقبال شرکت کنندگان مواجه شد، به شرح ذیل بود؛

خدادادیان:

خانم ها و آقایان، مدیران محترم، اساتید بزرگوار دانشگاهی، دانشجویان گرامی و فعالان عزیز و سخت کوش حوزه های گردشگری و محیط زیست، سلام و صبح بخیر.
در ابتدا؛ از انجمن ارزیابی محیط زیست ایران و وزارت میراث فرهنگی و گردشگری که این سمینار را برگزار و امکان گفتگوی من با شما را فراهم آوردند، سپاسگزارم و امیدوارم گفتگوی ما در این کارگاه، خروجی مطلوب و مفیدی داشته باشد.
عزیزان؛ رئوس کلی مطالب و موضوعاتی که در این ورک شاپ در مورد آن گفتگو خواهیم کرد به شرح ذیل هستند؛
ابتدا خدمت تان عرض خواهم کرد که؛ "میراث صنعتی" چیست و "گردشگر صنعتی" کیست؟ سپس؛ در خصوص تجربه های جهانی در زمینه حفاظت و کاربری میراث صنعتی صحبت خواهیم کرد.
بازخوانی کوتاه سرنوشت نفتی ایران، بخش بعدی کارگاه ما خواهد بود و در همین رابطه به ظرفیت های میراث صنعتی نفت برای ایجاد و توسعه گردشگری پایدار اشاره خواهیم کرد.
شاید برایتان جالب و غیرقابل انتظار باشد که به شما مستندات تاریخی از توجه به حریم ابنیه تاریخی در قرارداد دارسی ارائه خواهم نمود!
کما اینکه به موضوع؛ شرکت – شهرهای نفتی ایران، مُدرنیزاسیون، محیط زیست و CSR نیز اشاره خواهیم کرد تا "کلان روایت" و ذهنیت قبلی شما در مسئله نفت را به چالش بکشم!
پس از آن ضمن معرفی یک بنای میراث صنعتی مرتبط با محیط زیست، از توجه به محیط زیست در نخستین شهر نفتی ایران مطلع خواهیم شد و در نهایت نیز جمع بندی مطالب ارائه شده را خدمتتان تقدیم می کنم تا در بخش پرسش و پاسخ در خدمت شما باشم

میراث صنعتی چیست؟

در تعریف میراث صنعتی industrial heritageآمده است که این حوزه میراثی موارد ذیل را در بر می گیرد؛ ابنیه و تاسیسات تاریخی و قدیمی، ساختمان ها و ماشین آلات، کارگاه ها، کارخانه ها، واحدهای تولیدی، معادن و سایت های پرداخت و پالایش مواد اولیه، انبارها و فروشگاه ها و مکان‌ هایی که انرژی در آنها تولید، منتقل و مصرف می شود.
همچنین ابنیه و تاسیسات تاریخی و قدیمی مرتبط با صنعت حمل و نقل و تمام زیرساخت های آن و نیز تمام مکان‌ هایی که به فعالیت های اجتماعی مرتبط با صنعت از جمله؛ سکونت، مذهب، تفریح، ورزش و آموزش اختصاص داده شده ‌اند.
با این تعریف، دیگر تکلیف مان روشن است که در مورد کدام حوزه ی میراثی صحبت می کنیم.

گردشگر صنعتی کیست؟

توریست صنعتی industrial touristطیف گسترده ای از فعالان و بازنشستگان حوزه صنعت، اساتید دانشگاهی، دانشجویان و دانش آموزان و علاقه مندان به بازدید از سایت های میراث صنعتی، در دو بخش گردشگر داخلی و گردشگر خارجی، بازار هدف این حوزه بوده و باید با معرفی، آموزش، تبلیغات و در عین حال فرهنگ سازی به این حوزه ی میراثی سوق داده شوند.توریسم صنعتی هم اکنون نیز در سطح جهانی، بخش قابل توجهی از گردش مالی صنعت توریسم را به خود اختصاص داده، اما در ایران این حوزه چندان شناخته شده نیست.بگذریم از اینکه به دلایل مختلف که بهتر از من می دانید، کل صنعت گردشگری ما، حال و روز خوبی ندارد.

تجربه های جهانی

توجه به میراث صنعتی در سطح جهان سال های طولانی است که آغاز گردیده.سازمان جهانی مرجع در این زمینه؛ "کمیته بین المللی حفاظت از میراث صنعتی" است که به اختصار؛ "تیکی" TICCIH نامیده می شود.درنیمه قرن بیستم درامریکا واروپا با اتمام جنگ جهانی دوم و گسترش فعالیت های حفاظتی روند جدی نگرش در مورد میراث صنعتی آغاز شد.
درسال1973 ابتدا، "جامعه باستان شناسان صنعتی" پایه گذاری و نخستين کنگره بین المللی حفظ و نگهداری بناهای صنعتی در انگلستان با حضور 61کشور برگزار شد.دومین کنفرانس در آلمان و سومین کنفرانس در سال1978 درسوئد، سبب تشکیل و تاسیس کمیته بین المللی حفاظت از میراث صنعتی شد.
وي اضافه كرد: در سال2000 "ایکوموس" وTiccih درخصوص حفاظت از میراث صنعتی توافق همکاری امضاء كردند و سال2003میلادی کمیته بین المللی حفاظت از میراث صنعتی در شهر "نیژنی تاگیل" روسیه پیشنهاد شكل گيری منشور حفاظت از میراث صنعتی و نامزدی آن در فهرست میراث جهانی یونسکو را داد.در این منشور بر ثبت و آرشیو اسناد و نقشه های ميراث صنعتی تاکید شد.
ایجاد موزه های میراث صنعتی نفت در جهان بر اساس چنین رویکردی انجام گردید.از جمله موزه نفت "پچلبرون" فرانسه، موزه نفت تگزاس و موزه های نفت دیگر در نروژ، آلمان، انگلستان و مالزی.موزه هایی برای معرفی میراث صنعتی نفت در مناطق مختلف جهان که بسیار در توسعه گردشگری آن کشورها موثر بوده اند.

سرنوشت نفتی ایران

قبل از اشاره به میراث صنعتی نفت در ایران، بیایید به اختصار نگاهی داشته باشیم به چگونگی نفتی شدن ایران.سرنوشت ایران گویی از روزگار باستان با "نفت" رقم خورده بود.گزارش مورخ باستانی یونانی؛ "هرودوت" از چشمه های نفت در جنوب غربی ایران در روزگار داریوش هخامنشی، شاهد باستانی این ادعاست.
واگذاری امتیازهای بهره برداری از چشمه های خودجوش نفت و قیر از روزگار صفویه به خانواده "سادات قیری" در خوزستان، "محمد ولی خان تنکابنی" در شمال کشور، خوانین کُرد در "قصرشیرین" کرمانشاه و حکمران "لیان" بوشهر، مقدمه ورود ایران به دوران بهره برداری صنعتی از نفت بود که با امتیازهای واگذارشده به "بارون جولیوس رویتر" و "آلبرت هوتز" تجربه و با "ویلیام ناکس دارسی" و در پنجم خرداد۱۲۸۷ به نتیجه رسید.
فارغ از آن سابقه ی کهن باستانی و تاریخی، از همان مقطع اکتشاف صنعتی نفت تا امروز یکصد و شانزده سال است که ایران نفتی است و در طول این یک قرن، واجد تاسیسات و ابنیه و شهرها و روستاهایی گردیده که میراث صنعتی نفت را در خود جای داده اند.میراثی که با قرارداد واگذار شده به "دارسی" ایجاد شده بود.
توجه به حریم ابنیه تاریخی در قرارداد دارسی
این امتیازنامه در سال 1901 برابر با 1280 هجری منعقد شد و هجده ماده داشت.نکته جالب و مرتبط با موضوع صحبت امروز ما، ماده سوم امتیازنامه است.
در متن این ماده از قرارداد می خوانیم؛ دولت شاهنشاهی ایران کلیه اراضی غیر زیر کشت متعلق به دولت را که مهندسان صاحب امتیاز ممکن است برای ساخت کُل یا قسمتی از کارهای یادشده لازم بدانند به صاحب امتیاز به‌طور بلاعوض اعطا می ‌کند.در مورد زمین ‌های زیر کشت متعلق به دولت، صاحب امتیاز باید آنها را به قیمت منصفانه و جاری خریداری کند.همچنین دولت به صاحب امتیاز این حق را می ‌دهد که پس از اخذ رضایت مالکان، تمام و هر زمین یا ساختمان دیگری را که برای این منظور ضروری است، در شرایطی که بین او و آنها ترتیب داده شود، بدون اینکه آنها اجازه داشته باشند قیمت غیرعادی مطالبه کنند، تملک کند.اماکن مقدس با تمام وابستگی‌هایشان در شعاع دویست قوس مستثنی هستند.
معنای این موضوع رعایت حریم ابنیه باستانی و تاریخی نیز بود.چنانچه در همان سال1908 میلادی، حریم صُفه باستانی و مذهبی "سر مسجد" در منطقه مسجد سلیمان، علیرغم داشتن نشانه ها و رخنمون هایی از داشتن نفت و گاز، بدلیل قداستی که در میان بختیاری ها داشت از عملیات اکتشاف مستثنی شد.پیش از آن حریم "تشکوه" رامهرمز در نزدیکی "مامتین" نیز علیرغم علنی بودن وجود منابع گازی، از عملیات اکتشافی مستثنی شده بود.

شرکت-شهرهای نفتی

شرکت-شهرهای مختلف نفتی ایران،همچون؛ مسجد سلیمان، آبادان، ماهشهر، آغاجاری، گچساران، اهواز، کرمانشاه و...، امروز واجد تاسیسات و ابنیه میراث صنعتی بسیار مهمی هستند که ظرفیت خوبی برای توسعه گردشگری پایدار در این مناطق است.ضمن اینکه از این منظر به اقتصاد این مناطق نیز می توان کمک فراوان نمود.

مدرنیزاسیون، محیط زیست و CSR

گرچه عنوان؛"مسئولیت های اجتماعی شرکتی" Corporate Social Responsibilityموضوعی جدیدتر از پیشینه ی شکل گیری صنعت نفت در ایران است، اما در بررسی تاریخچه این صنعت با موارد مستندی مواجه هستیم که در این تعریف جدید می گنجند.برخی از این موارد تاریخی و مستند عبارتند از؛توجه به حریم ابنیه تاریخی، باستانی و مذهبی در قرارداد دارسی.توجه به محیط زیست در حین شکل گیری صنعت نفت در جنوب غرب ایران.ارائه خدمات بهداشت و درمان بصورت عمومی در جغرافیای فعالیت و همچنین توجه به میراث باستانی و باستان شناسی، از جمله اقدامات نفت در شناسایی تپه چغازنبیل و همچنین حمایت و پشتیبانی لجستیکی از کاوش های "رومن گیرشمن"، باستان شناس فرانسوی در جنوب و جنوب غربی ایران که عکس ها و مستندات آن موجود است.
توجه به محیط زیست در نخستین شهر نفتی ایران
از جمله ابنیه میراث صنعتی ارزشمندی که در نخستین شرکت-شهر نفتی ایران، مسجد سلیمان وجود دارد و در کنار چاه شماره یک نفت خاورمیانه، نیروگاه برق تمبی، پالایشگاه و گوگرد سازی بی بیان و ابنیه و تاسیساتی همچون؛ بیمارستان نفت مسجد سلیمان، استادیوم فوتبال، باشگاه گلف، منازل کارگری و کارمندی و دیگر ابینه باید به تاسیسات تصفیه خانه های فاضلاب شهری در نقاط مختلف این شرکت-شهر اشاره نمود که از جمله یکی از این ابنیه در منطقه "بی بیان" همچنان وجود دارد و ضمن اینکه یک سایت مهم از میراث صنعتی مرتبط با محیط زیست در مسجد سلیمان است، یکی از مقاصد گردشگری صنعتی این شهر نفتی نیز می تواند باشد.
مکانیزم بکار گرفته شده در این سایت که نزدیک به یک قرن قدمت دارد، بسیار جالب است و شاهدی است از توجه شرکت نفت به موضوعات محیط زیستی در سال های نخستین شکل گیری صنعت نفت در ایران و خاورمیانه.

جمع بندی و نتیجه گیری

در جمع بندی مطالب ارائه شده در این کارگاه، دو نکته اساسی قابل ارائه است.نخست اینکه؛ میراث صنعتی نفت در ایران با ویژگی ها و جایگاه مهم در بررسی تاریخچه صنعت در ایران و همچنین "مدیریت دانش" و "تاریخ شفاهی" نفت، ظرفیتی خوب و منطبق با ارزش های توسعه پایدار در شهرها و مناطقی هستند که بعد از گذشت یک قرن، گرچه همچنان نفت و گاز تولید می کنند، اما با معرفی این ظرفیت ها و تشویق گردشگران داخلی و خارجی برای بازدید از این مناطق و شهرها می توان به توسعه اقتصادی مناطق، توسعه گردشگری و اقتصاد کشور کمک نمود.
دوم اینکه؛ مستندات توجه صنعت نفت در گذشته تاریخی خود به محیط زیست می تواند الگوی رفتاری و برنامه ریزی بسیار خوبی برای فعالان و تصمیم گیران حوزه صنعت نفت در بخش های دولتی، خصوصی و خصولتی باشد تا به طرح های پیوستار فرهنگی و آمایش سرزمین و پروتکل های محیط زیستی پروژه های خود تنها برای رفع تکلیف نگاه نکنند.
از حوصله شما سپاسگزارم و امیدوارم با توجه بیشتر به میراث صنعتی، گردشگری پایدار در مناطق نفتی ایران توسعه پیدا کند.

زندگی دکتر ابوالقاسم بختیار به فارسی ترجمه شد

کتاب؛ "زندگی نامه دکتر ابوالقاسم بختیار"، پزشک ایرانی و چهره ی سخت کوش و جراح زبردست ایران و صنعت نفت، توسط خانم "صدری سلطانی" به فارسی ترجمه و به بازار کتاب عرضه شد.
"ابوالقاسم بختیار"، یک قرن زندگی کرد و یکی از نام آوران بهداشت و درمان صنعت نفت و فراتر از آن؛ بهداشت و درمان ایران است.گو اینکه ریاست دانشکده پزشکی دانشگاه تهران از جمله مسئولیت های متعدد او در دوران فعالیتش بود.دورانی که گرچه دیر آغاز شد، اما نتایج فراوان داشت و دو تن از فرزندان او؛ "لاله" و "لیلی" بختیار، در سال2003میلادی در ایالات متحده و به زبان انگلیسی، کتاب زندگی نامه پدر را با کمک نامه ها و یادداشت های برجای مانده از او و دیگر اعضای خانواده ی بزرگشان، گردآوری و منتشر کردند.
ترجمه ی این کتاب به فارسی و توسط خانم سلطانی از آن رو ارزش بیشتری دارد که تا پیش از این، اطلاعات و آگاهی ما از زندگی و زمانه ی زنده یاد دکتر بختیار، محدود به بادداشت هایی کوتاه و پراکنده در منابع و مآخذ دیگر بود.
ابوالقاسم بختیار، در سال1248 در "بروجن" و در خانواده ای تهیدست زاده شد.وی هنگام تولد مادر خود را از دست داد، اما این شانس را داشت که در دامان مادرخوانده اش، "شهربانو" بزرگ شود و با پیگیری او به کسب علم و دانش بپردازد.دروس ابتدایی را در مکتب خانه ای در بروجن فراگرفت و پس از تجربه چند شغل مختلف، بواسطه ای به "بی بی ماه بیگم" همسر "مرتضی قلی خان صمصام" معرفی شد و بعنوان معلم سرخانه، تعلیم و تربیت خواهرزاده های خان را عهده دار شد.وقتی بچه ها بزرگتر شدند و مقرر شد در کالج امریکایی تهران(دبیرستان البرز بعدی) ادامه تحصیل دهند، ابوالقاسم نیز همراه بچه ها به تهران رفت و همراه آنان به کالج می رفت
سرنوشت او در تهران، شبیه "میرزا محمد تقی خان فراهانی"(امیرکبیر بعدی ایران) در دوران نوجوانی رقم خورد.آورده اند که میرزا محمد تقی‌ خان با اطفال خردسال قائم مقام اول، هم بازی بود.نقل شده است که در کودکی ناهار اولاد قائم مقام اول را می ‌آورد و در حجره معلم آنها می ‌ایستاده تا ظروف غذا را برگرداند.در این زمان آنچه را معلم به آنها می ‌آموخت فرا می ‌گرفت.روزی قائم مقام برای گزینش فرزندانش وارد شد و هر چه از آن‌ ها پرسید، جواب درست ندادند، اما میرزا تقی پاسخ می ‌داد.او وقتی هوش و درایت و علاقه وافر این پسر را دید در تعلیم و تربیت وی کوشش کرد.
ابوالقاسم بختیار نیز در کالج امریکایی ها دوق و اشتیاقی اینگونه به کسب علم از خود نشان داد.موضوعی که از چشم "ساموئل مارتین جردن"، رئیس کالج دور نماند و باعث شد تا ابوالقاسم در سال1289خورشیدی و در سن چهل و یک سالگی دانش آموز کالج شود و با بچه های کم سن و سال، درس بخواند.او در چهل و شش سالگی، موفق به اخذ دیپلم شد و سپس با هدایت و حمایت همان معلم امریکایی به ایالات متحده مهاجرت و در دانشگاه سیراکیوز به تحصیل پزشکی پرداخت و در سن پنجاه و هشت سالگی، بعنوان نخستین پزشک جراح ایرانی در امریکا فارغ التحصیل شود.دکتر بختیار با فراخوان رضا شاه از ایرانیان متخصص برای بازگشت به ایران، با همسر امریکایی خود؛ "هلن جفریز"(بختیار) به ایران بازگشت و از بنیانگذاران دانشکده پزشکی دانشگاه تهران شد.
شصت سالگی، سن بازنشستگی است! اما دکتر بختیار تازه کارش آغاز شده بود.پس از دستاوردهای فراوان در ترویج دانش پزشکی در تهران، به استخدام کمپانی نفت انگلیس و ایران درآمد و دو سال در آبادان و پنج سال در مسجد سلیمان و یکسال نیز در "آغاجاری" به خدمت پزشکی و جراحی پرداخت
سرانجام، روز شنبه؛ نوزدهم دیماه 1349 دکتر ابوالقاسم بختیار، پس از یک قرن زندگی، در تهران درگذشت و بنا به وصیتش و بواسطه عشق و ارادتی که به شاهنامه و حکیم ابوالقاسم فردوسی داشت، او را در "توس" به خاک سپردند.جایی که بعدها، همسر اولش "هلن" نیز در همانجا آرام گرفت و به خاک سپرده شد.
کتاب زندگی نامه دکتر بختیار، پیشتر و در سال2003میلادی با عنوان ABOLGHASEM OF TUS توسط فرزندان او لاله و لیلی بختیار در امریکا منتشر شده بود و دیگر فرزند زنده یاد دکتر بختیار، "جمشید" نیز پیشگفتاری بر این کتاب نوشته بود.
خانم صدری سلطانی، متولد سال133 در "چغاخور"بختیاری و شهرستان بروجن، در سفری به لندن در سال2021میلادی و از طریق تنی از آشنایان با این کتاب آشنا و پس از تهیه از سایت آمازون، آن را به ایران آورده و به ترجمه آن اقدام نمود.خانم سلطانی دانش آموخته مقطع کارشناسی آموزش زبان انگلیسی و دبیر بازنشسته آموزش و پرورش و همچنین دارای مدارک کارشناس ارشد روانشناسی، گواهی دوره زبان فرانسه و گواهی دوره های مقدماتی و تکمیلی از شورای کتاب کودک است و پیش از این چند عنوان کتاب را از زبان های انگلیسی و فرانسه ترجمه و در حال انتشار دارد.
مترجم، متن کتاب را که در بیش از چهارصد صفحه و واجد نامه ها و یادداشت های پراکنده ای از دو همسر و هفده فرزند دکتر بختیار بوده به دقت مطالعه و ترجمه و از میان آنها، چنانچه خود در مقدمه کتاب آورده؛ سعی نموده به بخش هایی از متن اصلی کتاب که زندگی ابولقاسم بختیار را در بر می گیرد بسنده شود(متن کتاب،ص6)
نتیجه ی کار خانم سلطانی در یکصد و نود و یک صفحه در قطع وزیری و بصورت مصور تنظیم گردیده و علاوه بر پیش درآمد و اشاراتی به ریشه و تبار پارس ها و بختیاری ها، شامل؛ معرفی چهارمحال و بختیاری، کوچندگان بختیاری، سازمان اجتماعی بختیاری ها، به موضوع شاهنامه و نقش شگرف و قابل توجه اش در اندیشه و زندگی دکتر ابوالقاسم بختیار اشاره دارد.
به همین ترتیب است که بخش بندی زندگی دکتر بختیار، متاثر از "هفت خوان" رستم در شاهنامه، به "هفت سفر" تقسیم گردیده و پس از آن به فراز و فرود زندگی دکتر بختیار در بروجن، اصفهان، تهران، امریکا، آبادان، مسجد سلیمان و سرانجام آرام گرفتن در توس و در جوار خالق شاهنامه و هم نام دکتر بختیار، پرداخته شده است.
پانوشت ها و توضیحات تکمیلی و در برخی موارد، اصلاحی مترجم بر متن کتاب، بر ارزش کتاب افزوده و خواننده با این توضیحات تکمیلی، ارتباط بهتری با متن پیدا می کند.
دکتر بختیار در دوران اشتغال در بخش بهداشت و درمان صنعت نفت در شهرهای آبادان و مسجد سلیمان و آغاجاری، منشا خدمات فراوان بود که در متن کتاب با عکس و سند بدان پرداخته شده و بخش مهمی از تاریخ نفت در ایران را بازخوانی می کند.تلاش و کوشش مردی که با همت و پشتکار خود ثابت کرد "سن" تنها یک عدد است و اگر همت و پشتکار باشد می توان در چهل و یک سالگی "دیپلم" و در پنجاه و پنج سالگی، تخصص پزشکی و جراحی گرفت و بعنوان اولین پزشک ایرانی در امریکا فارغ التحصیل شد و برای خدمت به مام میهن بازگشت.
متن پشت جلد کتاب زندگی نامه دکتر بختیار با این پاراگراف به پایان می رسد؛ دکتر ابوالقاسم بختیار بدون هیچ گونه پشتوانه مادی به دنیا آمد.از پدرش یک خرقه ی درویشی و یک کشکول به ارث برد.یک قرن گذشت که ابوالقاسم از دست فروش به مغازه دار، به معلم سرخانه، به دانش آموز، به رئیس بیمارستان، به ریاست دانشکده پزشکی دانشگاه تهران، به جراح ارشد شرکت نفت انگلیس و ایران تبدیل شد.دکتر ابوالقاسم بختیار، پس از یک قرن مبارزه، کار سخت و تحصیل، این دنیا را بدون هیچ ارزش مادی رها کرد.میراث او برای همه این است که خود را تربیت کنید و در سختی ها استقامت کنید.با دیگران خوب باشید.عشق بورزید و عشق بورزید.او با هوای پاک فراوان، تمرینات روزانه، بدنی پاک و ذهنی سرشار از شعرهای حماسی و عرفانی زندگی را به کمال گذراند، در حالی که نامش زنده و جاوید ماند.به پاس خدمات پزشکی او در اولین دانشکده پزشکی ایران، دانشگاه تهران و بیمارستان های دولتی و خصوصی،، هم اکنون سالن آناتومی دانشگاه تهران به نام وی نامگذاری شده است.
ترجمه کتاب زندگی نامه دکتر ابوالقاسم بختیار را انتشارات سخنوران در تهران منتشر نموده و قرار است رونمایی رسمی ان به همت جمعی از فعالان فرهنگی بختیاری و جنوبی ساکن تهران، همراه با چند کتاب دیگر بزودی در فرهنگشرای ارسباران برگزار گردد..

نگارش: فرشید خدادادیان
پژوهشگر تاریخ نفت و میراث صنعتی

گزارش معادن نفت بختیاری در روزنامه ی کاوه
بازخوانی یک سند مطبوعاتی از سال۱۲۹۸خورشیدی

مطبوعات تاریخی از جمله اسناد مکتوب در بررسی های تاریخی هستند و با بازخوانی و تحلیل مطالب منتشر شده در این داکیومنت های تاریخی می توان به نگاه دقیق تری از موضوع مورد پژوهش رسید.در موضوع شکل گیری و توسعه صنعت نفت در ایران، بعنوان مهمترین رویداد تاثیرگذار در سرنوشت اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ایران و خاورمیانه نیز بولتن ها، نشریات، روزنامه ها و خبرنامه های واجد مطالب مرتبط با موضوع "تاریخ نفت"، اسنادی مهم و قابل توجه و تامل هستند.
در همین راستا، بازخوانی مطلب منتشر شده در روزنامه ی "کاوه" در اسفندماه۱۲۸۹، واجد اطلاعاتی ارزشمند از شکل گیری صنعت نفت در ایران و آمار و ارقامی از تولید نفت در نخستین کشور نفتی خاورمیانه در آن مقطع زمانی و همچنین تاثیر نفت در مناسبات جهانی است.توضیح اینکه؛ اکتشاف نفت در ایران در خرداد سال۱۲۸۷ صورت پذیرفت و در پایان سال۱۲۹۸ یازده سال و چندماه از فعالیت صنعت نفت گذشته بود.بدین ترتیب؛ بازخوانی این گزارش، وضعیت و جایگاه صنعت نفت در پایان دهه ی نخست فعالیت را نیز به پژوهشگر ارائه می کند.
روزنامه ی"کاوه" که با عنوان مجله ی کاوه نیز شناخته می ‌شود نشریه‌ ای بود که از سال۱۳۳۴ تا ۱۳۴۰هجری قمری برابر با ۱۲۹۵ تا ۱۳۰۱خورشیدی به زبان فارسی و توسط حسن تقی زاده و همکارانش در برلین چاپ می ‌شد و نقشی مهم در افزایش آگاهی ایرانیان در مقطع زمانی مذکور داشت.
در شماره ی سوم از سال پنجم روزنامه کاوه به شماره مسلسل سی و هفت و تاریخ؛ ۲۴فوریه۱۹۲۰ برابر با چهارم جمادی الآخر(جمادی الثانی)۱۳۳۸هجری قمری که با تطبیق آن با تقویم خورشیدی مصادف بوده با؛ سه شنبه، چهارم اسفندماه سال۱۲۹۸، در صفحه ی نخست روزنامه و در مطلبی با عنوان "معادن نفت بختیاری"، ترجمه مقاله ای منتشر شده در یک روزنامه ی اروپایی را با افزودن تحلیل روزنامه کاوه منتشر شده است.
در این مطلب، که جهت امانت داری به متن سند با همان انشاء و شیوه نگارشی قدیم بازنشر شده و موارد مورد نیاز با افزودن (= ) توضیح داده شده، چنین می خوانیم؛
؛؛معادن نفت بختیاری معادن نفتی که در اراضی بختیاری در سر راه مالمیر و شوشتر در سه فرسنگ و نیمی جنوب شرقی شوشتر و چهل و هفت فرسنگی شمال و شمال شرق مُحَمره(=خرمشهر) واقع و به معادن نفت میدان نفتون یا معدن نفتون مشهور است و دولت ایران امتیاز آنرا به انضمام تام معادن نفت دیگر ایران به استثنای ایالات شمالی به موجب امتیازنامه نهم صفر ۱۳۱۹ و به موعد نود ساله به "ویلیام دارسی" استرالیایی داده است روز به روز کسب اهمیت کرده و بیشتر جلب توجه اقتصادیون فرنگستان را می نماید.بعضی روزنامه های آنان اخیرا در این خصوص مقاله نوشته و صورت مجلس عمومی سالیانه ۱۹۱۷ فرنگی(برابر با هفتم ربیع الاول ۱۳۳۵ تا شانزده ربیع الاول ۱۳۳۶)، شرکاء شرکت نفت انگلیس و ایران را که اکنون صاحب امتیاز معادن مذکور است داده اند و ما در اینجا با ملاحظه اهمیت موضوع مقاله ای را که در این خصوص در روزنامه "بلگراد ناخریشتن" در هجدهم ربیع الثانی امسال درج شده را ترجمه می نمائیم:اهمیت ایران از نظر اقتصادی جنگی.چندی قبل در لندن شرکت نفت انگلیس و ایران که هشت کرور لیره انگلیسی سرمایه دارد و چهار کرور و دویست هزار آن سهام در دست دولت انگلیس است، مجمعی داشت.قرض این شرکت به موجب اسناد چهار کرور لیره انگلیسی است.
از آنجائیکه نفت به مقدار بی اندازه در آن اراضی(=میدان نفتون) موجود است و کارخانجات حالیه شرکت برای تصفیه این کفاف نمی دهند شرکت در خیال است که تصفیه خانه های تازه بسازد و برای انجام این خیال به واسطه فروختن ۹کرور لیره انگلیسی سهام تازه سرمایه شرکت را به ۱۰کرور لیره انگلیسی برساند.بعدها شرکت می خواهد سرمایه خود را به ۱۶ کرور لیره انگلیسی برساند، ولی به ملاحظه آنکه دولت اکثریت تامه را دارا باشد همیشه سعی دارند که نسبت میان سهام دولتی و سهام شخصی، مانند قدیم باقی بماند.
منافع خالص شرکت نفت در سال ۱۹۱۶ تا ۱۹۱۷ (۱۳۳۴ تا ۱۳۳۵ه ق) سیصد و چهل و چهار هزار لیره انگلیسی بوده در حالی که در سال قبل منافع شرکت فقط هشتاد و نه هزار لیره انگلیسی بود.اسهام(=سهام های) تازه هشت درصد تنزیل خواهند داد.بر خلاف پیش که فقط ۹ درصد تنزیل دادند و اسهام اصل شرکت که تا حال تنزیلی نداده بودند را نیز ۹ درصد تنزیل خواهند داد.
رئیس شرکت "شارل گرینوی" اوضاع شرکت را به شکل خوبی شرح داد و موسس این شرکت "نوکس دارسی" را با "سسیل رودس" تشبیه کرد و گفت آن وزیری که اول دفعه اهمیت این مسئله را فهمید و دولت انگلیس را در مراقبت به امور این شرکت دخیل کرد، بدولت انگلیس هم از نقطه نظر سیاسی و هم از راه اقتصادی بیشتر کمک کرد تا "لرد بیکُنسفیلد" که تنگه سوئز را برای انگلیس خرید.رئیس اظهار کرد که نمی تواند با ارقام بگوید تا چه اندازه این شرکت در زمان جنگ به جهازات(=کشتی ها) انگلیس کمک کرد و به آنها نفت داده است، لکن آنقدر می توان گفت که کمک این شرکت اهمیت فوق العاده در اقدامات جنگی متفقین داشته و مخارج جنگ هم به ملاحظه آنکه جهازات در عوض زغال سنگ، نفت استعمال کردند به مرانب کمتر شده است.همینکه نقشه ای که ریخته شد مجری شود، شرکت می تواند آنچه دولت انگلیس و جهازات به نفت یا موادی که از نفت بعمل می آید، لازم داشته باشد، فقط چون شاید موافق احتیاط و حُزم نباشد که یک دولتی تمام مایحتاج خود را تنها از یک قطعه زمین بدست آورد، رئیس مذکور پیشنهاد کرد که یک شرکتی ایجاد بشود که شامل تمام شرکت های نفتی انگلیسی باشد و سعی کند هر مکان دنیا که هنوز از زمین نفت دار اثری هست در آنجا کار کند.این مسئله قابل توجه است زیرا که خود امریکایی ها از آنجائیکه در زمان جنگ تقریبا سالی ده الی دوازده کرور تن، برابر هفتاد تا هفتاد و شش کرور خروار نفت لازم دارند و این شش برابر مقداری است که قبل از جنگ در تمام اروپا به مصرف می رسید، شاید نتوانند بعد از جنگ به اروپا نفت بدهند.بعلاوه این جنگ به ما نشان داد که برای جنگ، داشتن معادن نفت بدور مراقبت خارجی و ساختن موادی که از نفت به عمل می آید، به همان اندازه که سرباز و ذخیره و کشتی لازم است، اهمیت دارد.
مقدار نفتی که از اراضی این شرکت در ایران بدست می آید، چنانکه تجربه نشان می دهد تمام نشدنی است.به طول زمان ایران می تواند به اندازه ممالک متحده امریکا نفت به عمل آورد.در همان اراضی که امروز شرکت کار می کند، در صورتیکه تصفیه خانه هایی برپا شود که بتواند نفت را در همان جا تصفیه کند می توان در سال چهار میلیون تن برابر با بیست و چهار کرور خروار نفت بدست آورد.چاه نمره هفت تنها در حال(=زمان حال) ۹میلیون و هفتصد هزار تن، برابر با بیش از چهل کرور خروار نفت داده است و هنوز هم پُر از نفت است.تنها این اراضی امروز بیش از مقدار نفتی که "گالیسی"(=اتریش-لهستان) و "رومانی" قبل از جنگ می دادند، بعمل می آورد در صورتیکه گالیسی و رومانی روی هم دو هزار چاه نفت و چهل میلیون لیره انگلیسی هم سرمایه داشتند.در بعضی نقاط دیگر هم مثلا در سواحل خلیج فارس نزدیک یک بندری که برای آمد و رفت کشتی ها مناسب است، چاه کَنده شده و معلوم شد که آنجا هم نفت زیادی است.نفت ایران خیلی عالی و به مراتب بهتر از نفت امریکا است و مقدار زیادی بنزین داراست و بعلاوه روغن لامپای خیلی خوبی نیز از آن بعمل می آید.بعلاوه بر تمام اینها نفت ایران روغن سوخت خیلی عالی دارد که قوه حرارت آن خیلی زیاد است.مخارج شرکت در مقابل مقدار هنگفت نفتی که به عمل می آید بالنسبه کم است.
واضح است جنگ انجام خیالات شرکت را به تعویق انداخت.ایلات ایرانی در سال۱۳۳۴ه ق خسارات زیادی به شرکت وارد آوردند و ما بدین ملاحظه ششصد و چهل و پنج لیره انگلیسی از دولت ایران ادعای خسارت کردیم و تا وقتی که دولت ایران این پول را ندهد، ما حق سالیانه او(=ایران) را نخواهیم داد.ارتباط ما با دولت ایران و اهالی خیلی دوستانه است و ساختمان تصفیه خانه ها بواسطه اشکالات جنگ و نداشتن پولاد و کشتی و گاهی غرق شدن کشتی هایی که پولاد حمل می کردند بواسطه تحت البحریها(=زیر دریایی ها) و کمی عمله جات به تاخیر افتاد.بدین ملاحظات ما فقط نصف دستور سالیانه خود را توانستیم انجام دهیم.
ظرفیت لوله های نفت را می خواهیم تا سه میلیون تن، هجده کرور خروار برسانیم.امروز شرکت ما بیست و دو کشتی برای حمل نفت دارد و ظرفیت آنها روی هم رفته؛ یکصد و سی و چهار هزار تن است که بعلاوه ۹کشتی دیگر که روی هم رفته ۷۵۰۰۰ تن ظرفیت دارند به دویست و سی و پتج هزار تن خواهد رسید.راه آهن های غربی هندوستان امروزه تمام با نفت گار می کنند و عنقریب راه آهن های دیگری هم نفتی خواهند شد.
نویسنده ی روزنامه کاوه در پایان ترجمه ارائه شده می افزاید؛ از شرح فوق معلوم می گردد که این اراضی نفت ایران چه اهمیت فوق العاده در بازار نفت دنیا دارد و مخصوصا تا چه اندازه به اقدامات جنگی انگلیس کمک کرده است و با وجود این، تمامی این سرچشمه های پُربها در مطابق مبلغ بسیار ناقابلی بدست انگلیسی ها افتاده است.بدین معنی که موافق امتیازنامه ۹صفر۱۳۱۹ اول یک شرکتی که به اسم شرکت استخراجات اولیه تاسیس شد و سپس در سال۱۳۲۴ با یک سرمایه ششصدهزارلیره انگلیسی تاسیس رسمی شد تا بیست هزار لیره نفت و بیست و پنج هزار لیره هم اسهام به دولت ایران داده شود و بعلاوه، از منافع خالص هم صدی شانزده عاید دولت ایران می کرد ولی چنانکه در ضمن مقاله فوق دیده شد انگلیسی ها در پرداختن آن به بهانه های گوناگون می جویند و خودشان با وجود بیطرفی ایران قشون به ایران می کشند.در ۲۶رمضان۱۳۳۳ بوشهر را تصرف می نمایند و ملاحظه هیچ بی قانونی هم نکرده و اسباب اغتشاش مملکت را فراهم آورده و عثمانیها را نیز مجبور به قشون کشی به ایران می نمایند و بدست خود اسباب خرابی معادن نفت را فراهم آورند و بعد جزئی را کلی نموده و ششصدوچهارده هزار لیره به حساب دولت ایران می آوردند و در صورتیکه مطابق تمام قوانین، حق دولت ایران است که جبران خسارتهای هنگفتی که انگلیسی ها به وی رسانده اند را مطالبه نماید.بهر حیث، معادن نفت بختیاری در آتیه می تواند سرچشمه تحول بزرگی برای ایران بشود و البته انگلیسی ها نیز برای آنکه معادن مذکور از چنگشان بیرون نرود از هرچه در آن راه بتوانند کوتاهی نخواهند نمود، ولی بر ایرانیان نیز فرض است که چشمشان را باز کند و منافع و مضرات ایران را همواره در نظر داشته و از روی آن عمل نمایند؛؛
بازخوانی این گزارش تاریخی خوب از وضعیت صنعت نفت ایران، در دهه نخست فعالیت و روابط کمپانی نفت انگلیس و ایران با دولت مرکزی ایران و همچنین تاثیر نفت ایران در جنگ جهانی اول، سندی تاریخی و دقیق از اهمیت نفت در دیپلماسی، اقتصاد و سیاست در آن روزگار است.نفتی که از معادن نفت بختیاری در میدان نفتون آغاز شد و در ادامه به دیگر مناطق نفتخیز ایران نیز گسترش پیدا کرد.

فرشید خدادادیان
پژوهشگر تاریخ نفت و میراث صنعتی

موزه «بنزین خانه آبادان»

جایگاه سوخت آبادان به استناد برخی سوابق به عنوان نخستین جایگاه سوخت در ایران در سال ۱۳۰۶ شمسی (۱۹۲۷ میلادی) در مرکز شهر آبادان احداث شد. این مکان ابتدا جهت توزیع و فروش نفت سفید مورد استفاده قرار می گرفت و حلب های پرشده از مواد نفتی در آن به فروش می رسید.

با گذشت زمان و با ورود اتومبیل، این جایگاه به پمپ بنزین تبدیل شد. هنگام سوخت گیری در این پمپ بنزین، ابتدا فرآورده های نفتی که در مخازن پرچ شده نگهداری می شد با استفاده از تلمبه های دستی به ظروف پیمانه ای منتقل می شد و سپس بر اساس نیاز هر مصرف کننده، سوخت به وی تحویل داده می شد. پس از موافقت وزیر با راه اندازی موزه های نفت در آبادان، این مکان جزو اولویت های صنعت نفت برای موزه شدن قرار گرفت. در همین راستا فاز مطالعاتی و پژوهشی این پروژه و به موازات آن شناسایی و گردآوری اشیا و اسناد قدیمی مرتبط در سراسر کشور به ویژه مناطق عملیاتی نفتی آغاز و در دی ماه سال ۱۳۹۴، موزه بنزین خانه آبادان وارد فاز عمرانی و اجرایی شد و پس از ماه ها کار مستمر و شبانه روزی، این موزه روز سه شنبه مورخ ۹۵/۱۱/۲۸ با حضور مهندس کاظمی، معاون وزیر و مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده های نفتی و برخی از مسوولان وزارت نفت، استانی و مقامات محلی شهر آبادان به بهره برداری رسید.

عکس:مرضیه سلیمانی/ ایرنا

با مرور بر خاطرات کارکنان شرکت نفت؛

بوی خوش سال‌های فراموش شده در خوزستان پیچید

بوی خوش سال‌های فراموش شده، اولین اثر از مجموعه کتاب‌های تاریخ و جغرافیای منطقه آغاجاری توسط حسن خادمی رامهرمزی در قالب تاریخ شفاهی به چاپ دوم رسید.

حسن خادمی در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در اهواز، با بیان اینکه تاریخ شفاهی یکی از شیوه‌های پژوهش در تاریخ است، اظهار کرد: تاریخ شفاهی به شرح و شناسایی وقایع، رویدادها، حوادث تاریخی بر اساس دیدگاه‌ها، شنیده‌ها به تبیین عملکرد ناظران و فعالان آن ماجراها می‌پردازد.

خادمی با توضیح اینکه کتاب «بوی خوش سال‌های فراموش شده» منتشر شده نشر صدرالمتالهین، روایات شفاهی کارکنان شرکت نفت منطقه آغاجاری را به تصویر می‌کشد، بیان کرد: در این کتاب روایت تاریخ شفاهی و زوایای گوناگون زندگی کارکنان شرکت نفت در فاصله سال‌های ۱۳۰۰ تا ۱۳۵۶ به مخاطب معرفی می‌شود.

وی با توضیح این نکته که در این کتاب با توجه به ساختار منطقه نفت‌خیز آغاجاری که به سه شرکت شهر آغاجاری, امیدیه و میانکوه تقسیم می‌شود، کتاب دارای سه فصل است، افزود: در این سه فصل بیش از ۱۰۰ خاطره و زندگی‌نامه به ترتیب در رابطه با آغاجاری، امیدیه و میانکوه روایت شده و در این میان، خاطرات روایت شده توسط بانوان از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است.

خادمی ادامه داد: خاطرات فرد انگلیسی با عنوان «برایس کامرون» رئیس اجرایی منطقه نفت‌خیز آغاجاری در سال ۱۳۲۹ و یک آمریکایی با نام «بیل مرکیسون» که در سنین نوجوانی در شرکت شهر میانکوه به همراه خانواده‌اش زندگی می‌کرد، از نکات جالب این کتاب است. همچنین دکتر «علی حسین مراد» که به عنوان جراح، دو سال در بیمارستان آغاجاری به طبابت مشغول بود، بخشی از خاطرات وی در کتاب «خاطرات غیر قابل باور یک جراح» به انگلیسی منتشر شده بود پس از برگرداندن به فارسی در این کتاب آمده است.

این نویسنده خوزستانی گفت: در این کتاب علاوه بر خاطرات کارکنان صنعت نفت، خاطرات دیگر اقشار اجتماعی منطقه نفت‌خیز آغاجاری و مناطق نفت خیزی چون: مسجد سلیمان، آبادان، ماهشهر، گچساران، پازنان، اهواز و هفتکل نیز اشاره شده است.

خادمی با اشاره به اینکه انتشار این کتاب در تاریخ صنعت نفت ایران در چند بعد حائز اهمیت است، تاکید کرد: منطقه نفت‌خیز آغاجاری در میان دیگر مناطق نفت‌خیز خوزستان از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است و چاه‌های نفت این منطقه در طول سال‌های متمادی اکتشاف و بهره‌برداری نفت، بیش از نیمی تولید نفت ایران را به خود اختصاص داده است. همچنین اعتصاب بزرگ کارگران شرکت نفت آغاجاری در سال ۱۳۲۵، نقطه عطفی در تاریخ جنبش‌های کارگری در ایران شد که منجر به تصویب قانون کار در دولت قوام السلطنه و وادار کردن انگلیسی‌ها به اجرای این قانون در شرکت نفت شد و زمینه ملی شدن صنعت نفت را فراهم کرد.

وی، مطالب روایت شده در این کتاب را برای محققان و پژوهشگرانی که در زمینه تاریخ صنعت نفت در ایران کار می‌کنند را بسیار سودمند دانست و افزود: مطالب بیان شده در این کتاب، کمتر در اسناد و مدارک پیدا می‌شود و می‌توان به ساختار اداری شرکت نفت، نحوه زندگی مردم در شرکت شهرها، چگونگی روابط انگلیسی‌ها، هندی‌ها و آمریکایی‌ها با کارکنان ایرانی، ساخت و نوع خانه‌ها در شرکت شهرها، سیستم حمل و نقل ریلی، جاده‌ای و هوایی در شرکت نفت، اوضاع اجتماعی اقشار مختلف مردم، اقلیت‌های دینی و بسیاری موضوعات دیگر اشاره کرد.

این کتاب برای نسل جوان و به خصوص کسانی که پدر بزرگ‌ها و مادر بزرگ‌هایشان در این مناطق زندگی کردند، می‌تواند بسیار خاطره انگیز باشد. از طرف دیگر، این جوانان با مطالعه این کتاب، ضمن آشنایی با سختی‌ها و مشکلات زندگی کارگران و خانواده آنها در این مناطق، می‌توانند تجربیات مفیدی را کسب کنند.

تاریخچه اكتشاف نفت در ایران

یادداشت پیش‌رو به بازخوانی تاریخچه اکتشاف نفت در ایران به قلم یونس صادقی کارشناس مدیریت مرکز اسناد و موزه‌های صنعت نفت می‌پردازد.

اولین نشانه‌های اکتشاف نفت به گذشته‌های باستانی ایران بازمی‌گردد. از زمان سومریان در شوش، قیر مورداستفاده به نحوی بوده که قیر را به‌جای ملات بین سنگ‌ها و آجرها در عمارات استفاده می‌کردند و جواهرات را به‌وسیله قیر نصب می‌کردند. در دوره هخامنشیان نیز نفت برای روشنایی و مقاصد طبی استعمال می‌شده است. برای نخستین‌بار در ۱۸۵۵ میلادی زمین‌شناس انگلیسی، «لوفتُس» به‌عنوان نخستین کاوشگر محوطه تاریخی شوش به وجود نفت در مناطق جنوب غربی ایران پی برد.

در ۱۸۷۲ میلادی شخصی به نام «رویتر» امتیازاتی از ناصرالدین‌شاه قاجار ازجمله، امتیاز «بهره‌برداری انحصاری از معادن ایران» را گرفت. در ۱۸۸۴ میلادی یک شرکت انگلیسی بنام شرکت «هوتز»، امتیاز نفت دالکی نزدیک بوشهر را از دولت ایران گرفته اما به نتیجه نرسید. پس سازمانی به نام «بانک تعاونی معادن ایران»، امتیاز شرکت «هوتز» را خرید و زمین‌شناسان شرکت در سمنان و دالکی و در جزیره قشم به کاوش پرداختند که نتیجه‌ای در برنداشت. در ۱۸۹۱ میلادی، یک هیئت فرانسوی به سرپرستی «ژاک‌دومورگان» به ایران اعزام و بنا به پیشنهاد حاکم کرمانشاه به «چیا سرخ» واقع در ۹۰ مایلی غرب کرمانشاه فرستاده شدند. گزارش این هیئت در فوریه ۱۸۹۲ میلادی در مجله «معادن» فرانسه انتشار یافت. در این مقاله نشان داده شد که در نواحی اطراف قصر شیرین نفت وجود دارد (یعقوبی نژاد، 1373: 36) در ۱۹۰۰ میلادی «ادوارد کوت» از کارمندان رویتر گزارش دو مورگان را مطالعه و با «آنتوان‌ کتابچی» متصدی اداره گمرک ایران در فرانسه گفتگو کرد. پس کتابچی کوشید سرمایه‌داران فرانسوی و ارمنی را به موضوع نفت ایران علاقه‌مند سازد که شکست خورد. سپس او با «دراموندولف» وزیر پیشین مختار بریتانیا در تهران به گفتگو نشست.

دراموندولف از کتابچی خواست تا نماینده‌ای به بریتانیا اعزام کند. کتابچی، فردی به نام «کوت» را به لندن فرستاد تا با نماینده «ویلیام ناکس دارسی» صحبت کند. دارسی پیشنهادهای کوت را پذیرفت و دو زمین‌شناس به نام‌های «برلز» و «دالتون» را به مناطق ایران از جمله «چیا سرخ» و منطقه نزدیک شوشتر فرستاد. گزارش زمین‌شناسی مساعد بود. پس دارسی در ۱۹۰۱ نماینده خود یعنی «ماریوت» را همراه با کتابچی و کوت به تهران فرستاد تا مسئله را با امین‌السلطان اتابک اعظم در میان بگذارند. در جلسه‌ای که برگزار شد سهم کتابچی خان ۷ درصد، ماریوت ۵ درصد و کوت ۳ درصد تعیین گردید. پس قرارداد دارسی در کاخ صاحبقرانیه توسط مظفرالدین شاه قاجار امضا و امتیازنامه دارای صحه شاه و امضاء و مهر اتابک و میرزا نصرالله خان مشیرالدوله و نظام‌الدین غفاری مهندس الممالک شد. ایران از قرارداد دارسی ۲۰ هزار پوند به صورت نقد و ۲۰ هزار پوند نیز به صورت سهام گردید. به‌علاوه مقرر شد ۱۶ درصد از سود به‌دست‌آمده شرکت مزبور یا هر شرکت دیگری که مربوط به امتیاز می‌شود، متعلق به ایران باشد.

اولین گروه اکتشافی به سرپرستی مهندس «اداره خدمات عامه» هندوستان یعنی «جی. بی. رینولدز» به چیا سرخ اعزام گردید. باوجوداینکه حفاری در سرزمینی به مساحت حدود ۲۵۹ هزار هکتار تا نوامبر ۱۹۰۴ ادامه یافت و دو چاه به تولید رسید، اما مقدار ناکافی تولید و مشکل مسافت حمل نفت تا ساحل خلیج‌فارس ادامه پروژه را متوقف کرد؛ لذا دارسی تصمیم گرفت که چیا سرخ را رها کرده و در جنوب کاوش کند. طبق ماده شانزده امتیازنامه دارسی، شرکتی در ۱۹۰۳ با سرمایه ششصد هزار لیره تشکیل داد که نام آنرا «شرکت بهره‌برداری اولیه» گذاشت و سهام بیست هزار لیره را هم به دولت ایران پرداخت. از طرفی «سرجان فیشر»، فرمانده نیروی دریایی بریتانیا پیگیر تغییر سوخت نیروی دریایی از ذغال سنگ به نفت بود به همین منظور با کمک «ای.جی.پرتی‌من» وزیر نیروی دریایی سعی کردند امتیاز دارسی را به دست آورده و شرکت جدیدی به نام «سندیکای امتیازات»، متشکل از شرکت نفت برمه و لرداستراثکونا ثروتمند مقیم کانادا تشکیل دادند که هدف ظاهری آن انجام عملیات اکتشاف نفت در ایران و خارج از محدوده ۲۵۹ هزار هکتاری فعالیت شرکت بهره برداری اولیه بود. اولین اقدام، توقف عملیات چیاسرخ و انتقال اسباب و لوازم به «مماتین» واقع در کوهستانهای جنوب غربی ایران بود. در ۱۹۰۵ در«مماتین» حفاری آغاز شد.

این محل هم از طرف زمین شناسان مورگان و هم دارسی توصیه شده بود. رینولدز شخصاً با حدود بیست نفر حفار بریتانیایی و کانادایی به این منطقه آمد. چاه اول به عم۶۶۱ متر و دومی ۵۹۱ متر رسید که هیچکدام به نفت نرسید. از طرفی در ۱۹۰۵ قراداد بین شرکت سندیکای امتیازات و خوانین بختیاری به وسیله صمصام السلطنه، شهاب الدوله و سردار اسعد بختیاری و پریس ژنرال کنسول بریتانیا در اصفهان و رینولدز به عنوان شرکت نفت بختیاری بسته شد. در این قرارداد به بختیاری‌ها وعده پرداخت سه درصد سود نفت استخراج شده از منطقه داده شد. در ۱۹۰۷ ، منطقه دومی به نام «میدان نفتون» حفاری شد. در ۳۱ ژوئیه ۱۹۰۷و موافقت نامه جدیدی به امضا رسید که براساس آن، دارسی تمام سهام خود در شرکت بهره برداری اولیه را به شرکت نفت برمه منتقل و هم زمان اخرین منافع مستقیم خود در بهره برداری نفت ایران را واگذار کرد. در پایان سال ۱۹۰۷ دولت هند نیروی کوچکی از سربازان «هنگ هجدهم نیزه داران بنگال» را به فرماندهی «آرنولد ویلسون» برای حمایت حفاران تا هنگام دسترسی به نفت یا توقف عملیات به عهده گرفتند. در ۱۹۰۸ شرکت نفت برمه، بازرسی را به منطقه اعزام کرد. او گزارش داد که ادامه عملیات اکتشافی بیش از این بی فایده است. در پایان آوریل، رینولدز تلگرافی از لندن دریافت کرد که به او دستور داده شده بود کار را متوقف و کارمندانش را مرخص کند و به کشور بازگردد. رینولدز پس از بحث با ویلسون تصمیم گرفتند، به بهانه خوانا نبودن متن تلگراف، کار را تعطیل نکنند و از قطعه قطعه کردن دکل ها خودداری کنند تا نامه کتبی به آنها ابلاغ شود. اما تا قبل از رسیدن ابلاغ کتبی ازطرف شرکت نفتی برمه به رینولدز، چاه شماره یک مسچدسلیمان حوالی صبح روز ۲۶ مه ۱۹۸۷ خرداد ۱۲۸۷، در عمق ۳۶۰ متری به نفت رسید. و یکی از بزرگترین اتفاقات تاریخ معاصر به وقوع پیوست.

اولین اقدام رینولدز، جمع آوری نفتی بود که به هدر می رفت، بنابراین حوضچه‌ی بزرگ در دل خاک حدود ۶۰ متر دورتر از اردوگاه، حفر و نفت را به آن طرف هدایت کرد و سپس عملیات دریچه سازی برای چاه را آغاز کرد. براساس سندفنی چاه شماره یک نفتون (مسجدسلیمان) توسط«سامسون»، زمین شناس این پروژه، چاه شماره یک در عمق ۱۱۷۹ فوتی به نفت رسیده است. لوله جداری ۳/۸۸ اینچی، در عمق ۱۱۴۸ فوتی گذاشته شده تا ادامه حفاری در مخزن نفتی آسماری امکان پذیر شود. سلیمان آدُنیاس مسئول تلگراف خانه شوشتر و عضو شرکت بهره برداری اولیه دارسی گزارش فوران چاه شماره یک را به بوشهر مخابره کرد (مرکز اسناد صنعت نفت،آرشیو پالایشگاه آبادان، اسناد پرسنلی کارمندی) عمق چاه دوم که ده روز پس از چاه اول به نفت رسید،۳۰۷ متر بود که قطر سنگ معدن نفت مسجدسلیمان بالغ بر ۳۰۰ متر بوده است. دومین معدن در ۱۳۰۷ در محلی موسوم به هفت گل در پنجاه و شش کیلومتری جنوب شرقی مسجدسلیمان کشف شد به علاوه معادن نفت سفید، آغاجاری، پازنون،گپساران و لالی در جنوب هم به مرورکشف گردید.

منابع و مآخذ: ابطحی، علیرضا، نفت و بختیاری، مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، تهران، 1393؛ آذرشین، سیدامیر، مسجدسلیمان صدسال پس از کشف نفت، تهران، هرمزد، 1393؛ آهنجیده، اسفندیار، ایل بختیاری و مشروطیت، انتشارات ذره‌بین، قم، 1374؛ تقویم صنعت نفت ایران، انتشارات دبیرخانه شرکت ملی نفت ایران، بی تا؛ ساتُن، الوِل، نفت ایران، ترجمه دکتر رضا رئیس طوسی، مؤسسه انتشارات صابرین، تهران، 1372؛ ستوده تهرانی، علی‌اصغر، نگاهی کوتاه به صنعت نفت، چاپخانه رشدیه، 1371؛ عباسی شهنی، دانش، تاریخ مسجدسلیمان، تهران، هیرمند، 1374؛ عِلم، مصطفی، نفت قدرت و اصول: ملی شدن صنعت نفت و پیامدهای آن، ترجمه غلامحسین صالحیار، انتشارات اطلاعات، تهران، 1392؛ فاتح، مصطفی، پنجاه سال نفت ایران، انتشارات شرکت سهامی چهر، تهران، 1335؛ قربان‌پور دشتکی، خدابخش، انگلیس و بختیاری، مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر، تهران، 1390؛ گارثویت، جن. راف، تاریخ سیاسی اجتماعی بختیاری، ترجمه مهراب امیری، آنزان، تهران، 1373؛ مرکز اسناد صنعت نفت، آرشیو مسجدسلیمان، گزارش‌های حفاری چاه شماره 1، سند برگ 20؛ مرکز اسناد صنعت نفت، آرشیو پالایشگاه آبادان، اسناد پرسنلی کارمندی؛ موحد، محمدعلی، خواب آشفته نفت: از قرارداد دارسی تا سقوط رضاشاه، نشر کارنامه، تهران، 1392؛ نفت چیا سرخ کرمانشاه، به کوشش منصوره اتحادیه، اسماعیل شمس و سعید روحی، نشر تاریخ ایران، تهران، 1394؛ وزیری، شاهرخ، نفت و قدرت در ایران (از قنات تا لوله نفت)، ترجمه مرتضی ثاقب فر، مؤسسه انتشاراتی عطائی، تهران، 1380؛ ویلسون، آرنولد، یادداشت‌های روزانه یک افسر دیپلمات در جنوب غرب ایران، مترجم: فریور جوانبخت موثق، تهران، پیام امروز، 1396؛ همایون‌فر، ابراهیم، نفت در دنیا - ایران اقتصادی، سیاسی، بی نا، 1324؛ یاوری، منوچهر، شهر من مسجدسلیمان، نشر اکنون، تهران، 1387؛ یعقوبی نژاد، علی، رئیس نفت، یادواره کتاب، 1373؛ Annales Des Mines: Memoires,1892,De MORGAN.PP227-238

منبع:مرکز اسناد و موزه‌های صنعت نفت

بازدید معاون وزیر نفت از موزه كارآموزان آبادان

به گزارش مدیریت مرکز اسناد و موزه‌های صنعت نفت، روز یکشنبه ۱۶ دی‌ماه، امید شاکری، معاون وزیر نفت در امور مهندسی، پژوهش و فناوری، به همراه رئیس دانشگاه صنعت نفت و هیئت همراه، از موزه کارآموزان آبادان بازدید کردند. در این بازدید، معاون وزیر نفت با بررسی بخش‌های مختلف موزه، بر اهمیت حفظ میراث صنعتی و آموزشی صنعت نفت تأکید کرد. موزه کارآموزان آبادان به‌عنوان یکی از مراکز فرهنگی و تاریخی، نقش مهمی در آموزش نیروی انسانی متخصص در صنعت نفت ایفا می‌کند.

آموزشگاه حرفه‌ای آبادان در سال ۱۳۱۲ خورشيدي (۱۹۳۳ ميلادي) با هدف آموزش پیش از استخدام کارگران ماهر و افزارمند مورد نیاز پالايشگاه آبادان تأسيس شد. اين آموزشگاه محل آموزش مهارت‌های لازم در زمينه برق، مكانيک، ابزار دقيق و فرايند پالايش به کارگران و نيروها بوده است.

موزه کارآموزان در سال ۱۳۹۷ به‌عنوان دومين موزه صنعت نفت فعاليتش را آغاز کرد. در موزه كارآموزان تلاش براي خودكفايي و حركت به سوd استقلال‌خواهd به نمايش گذاشته شده است. شاهد اين مدعا حضور پررنگ اين مركز و دانش­‌آموختگان آن در جريان نهضت ملي شدن صنعت نفت و انقلاب اسلامي است.

این موزه هم اکنون دارای سه بخش اصلی اتاق‌های پنج‌گانه، کارگاه‌ها و محوطه است که هر کدام از این بخش‌ها نیز دارای بخش‌های جزئی‌تر هستند.

نظام‌نامه میراث صنعتی در گام آخر/ نقش وزارت نفت در تصویب نظام‌نامه میراث صنعتی

به گزارش مدیریت مرکز اسناد و موزه‌های صنعت نفت، آیین‌نامه نظام‌ فنی و اجرایی اختصاصی بناها و بافت‌های تاریخی – فرهنگی آماده ارسال به هیئت دولت شد. وزارت نفت (مدیریت مرکز اسناد و موزه‌های صنعت نفت) به‌عنوان تنها وزارتخانه غیرتخصصی در هشت نشست‌ کمیته زیربنایی، صنعت و محیط زیست برای تأیید این نظام‌نامه حضور فعالی داشته است.

این نشست‌ها بنابر پیشنهاد سازمان برنامه و بودجه کشور با همکاری وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، وزارت راه و شهرسازی و بنیاد مسکن انقلاب اسلامی و به استناد ماده (۶) قانون حمایت از مرمت و احیای بافت‌های تاریخی – فرهنگی (مصوب ۱۳۹۸) تشکیل شده است.

نظام‌ فنی و اجرایی اختصاصی بناها و بافت‌های تاریخی – فرهنگی شامل مجموعه اصول، برنامه‌ها، عوامل، فرآیندها و اسنادی است که حفظ و تداوم دانش، سنن، حکمت، فن، هنر‌ و تنوع بیانی، اصالت و یکپارچگی در بناها و بافت‌های تاریخی فرهنگی و صنعتی را از طریق عوامل حرفه‌مندان و استادکاران محلی صیانت و حفاظت کرده، انتقال بین نسلی مواریث فرهنگی ملی و جهانی را تضمین می‌کند و زمینه احیاء و بهره‌برداری از این آثار از سوی بخش‌های عمومی، خصوصی و دولتی را فراهم می‌کند.

این نظام‌نامه اختصاصی، تنظیم‌گری را مبتنی بر چارچو‌ب‌های ملی و بین‌المللی حفاظت و مرمت و هماهنگی‌ها را بین عامل و فرآیندهای مرمت و بازشناسی تعیین کرده و توسعه‌گری و تداوم بخشی را در احیاء، استقرار فعالیت و بهره‌برداری از بناها و بافت‌های تاریخی محقق می‌کنند.

نظام‌ فنی و اجرایی اختصاصی بناها و بافت‌های تاریخی – فرهنگی که در ۱۱ ماده نهایی شده است در ماده پنج با عنوان «عوامل و ذی‌نفعان» از وزارت نفت به‌عنوان عوامل در سطح راهبردی و تصمیم‌گیری نام می‌برد. بر اساس ماده هشت این نظام‌نامه هم سه ماه پس از تصویب و ابلاغ این پیش‌نویس، نظام‌نامه اختصاصی میراث صنعت‌نفت با همکاری وزارت میراث فرهنگی، تدوین و ابلاغ می شود.

در ماده هشت این نظام‌نامه عنوان شده است: «وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی با نیازسنجی و نظرخواهی از دستگاه‌های اجرایی ذی‌ربط و تشکل‌های صنفی در این حوزه و بررسی مقررات مرتبط، فهرست اولویت‌بندی شده اسناد تخصصی، دستورالعمل‌ها و بخشنامه‌های فنی، مالی و قراردادی مورد نیاز را ظرف سه ماه از تاریخ ابلاغ این آیین‌نامه همراه با مشخصات ضوابط یادشده مانند: عنوان، اولویت، ضرورت تهیه، هدف، رئوس کلی مطالب ضوابط، برنامه زمانی تهیه ضوابط و برآورد ریالی هزینه تهیه آنها را برای سازمان ارسال می‌کند تا پس از تأیید سازمان ملاک عمل قرارگیرد.»

این نظام‌ با تصویب در هیئت دولت و ابلاغ، بسیاری از چالش‌های بخش میراث صنعتی را حل می‌کند از جمله این چالش‌ها می‌توان به توقف یا ادامه فعالیت واحد صنعتی اشاره کرد. چرا که قوانین و چارچوب‌های موجود در این زمینه از سایت‌های در حال فعالیت حمایت نمی‌کند و موجب از کار افتادن آن صنایع خواهد شد، یعنی یک دوراهی که یک راه آن ثبت و حفظ میراث صنعتی و توقف صنعت و راه دیگر آن نگهداشت صنعت و چشم‌پوشی از حفظ و ثبت میراثی است.

صنعت نفت دارای بیش از ۷۰۰ بنا و بافت تاریخی در استان‌های همانند خوزستان، کرمانشاه، خراسان و ... است که تاکنون ۱۱۴ این آثار صنعتی از جمله ساختمان کنسولگری کرمان، فرودگاه مسجدسلیمان، پالایشگاه کرمانشاه، آموزشگاه حرفه‌ای آبادان، کارخانه برق تمبی و ... ثبت شده است، قدمت برخی از این ابنیه تاریخی بیش از ۱۰۰ سال است.

تصمیم برای مرمت مستمر چاه شماره یک مسجدسلیمان

ایسنا/خوزستان سرپرست اداره میراث‌ فرهنگی، گردشگری و صنایع ‌دستی مسجدسلیمان از مرمت مستمر چاه شماره یک مسجدسلیمان خبر داد.

ایوب سلطانی در گفت‌وگو با ایسنا، اظهارکرد: چاه شماره یک مسجدسلیمان به عنوان یک اثر تاریخی به‌ صورت مداوم توسط متخصصان و کارشناسان خبره میراث‌فرهنگی نظارت، مطالعه و در صورت نیاز مرمت می‌شود.

او با بیان این‌که چاه نمره یک دارای ایستایی مطلوبی است، گفت: میراث فرهنگی برای حفاظت هرچه بهتر از این اثر ارزشمند تاریخی همواره مطالعه و برنامه‌ریزی لازم را انجام می‌دهد.

وی افزود: شرکت نفت نیز نقش خود را با نظارت و برنامه‌ریزی میراث فرهنگی ایفا می‌کند و به عنوان متولی همواره اعتبار مرمت و ساماندهی این اثر تاریخی را تامین می‌کند.

چاه شماره یک نام نخستین چاه نفت خاورمیانه است که در شهر مسجدسلیمان در استان خوزستان قرار دارد. این چاه در منطقه‌ای به‌نام دره خرسون (میدان نفتون) مستقر است که عملیات حفاری آن در سال ۱۲۸۶ ه‍.ش توسط کنسرسیوم دارسی آغاز شد و در تاریخ پنجم خرداد ۱۲۸۷ ه‍.ش به مخزن نفتی رسید.

نوازندگان ساز و دهل در کنار یک ‌دکل حفاری آغاجاری

شاید برای جشن پایان عملیات موفقیت‌آمیز حفاری چاه‌ فراخوانده شده‌اند؛ شاید هم نوازندگان دوره‌گرد باشند که اتفاقی از لوکیشن چاهی در حال حفاری، سر درآورده‌اند.

چیزی که تا همین اواخر نیز رایج بوده و برخی از نوازندگان محلی، هنوز هم در اطراف دکل‌ها و تاسیسات نفتی دهل زنی و نقاره زنی می‌کنند.

در کهگیلویه و بویراحمد و شرق مناطق نفتخیز به این خنیاگران خوش‌رو "مهتر" می‌گویند و در حوزه مسجدسلیمان و قلمرو بختیاری "توشمال" نامیده می‌شوند.

توشمال‌ها و مهترها حافظان بخش مهمی از فرهنگ و فولکلور سرزمین مادری‌اند.

اینان، در شادی و غم، در تنهایی و جمع، در مال و منال در تنگدستی و ملال، همواره کنار مردم‌ بوده‌اند؛ بی‌هیچ تبعیض و تمایزی.

۱۹۴۵ میلادی....۱۳۲۳ شمسی
منبع : نفت آنلاین