شرکت شهر مسجدسلیمان، میراث صنعتی ایران
به واسطه کشف نفت در مسجدسلیمان آخرین دستاوردهای علمی، فنی و معماری غرب منجر به ساخت اولین سایتهای صنعتی و مسکونی مدرن در ایران و تبدیل این منطقه به نخستین شرکت شهر صنعتی خاورمیانه شد. مسجدسلیمان دروازه گذار از سنت به مدرنیته در ایران و خاورمیانه گردید. شرکت نفت ایران و انگلیس، بهمنظور بیشبرد اهداف خود، بانی ساخت و سازها و شکلدهی کالبد جدیدی به زندگی مردم در مسجدسلیمان شدند که در رشد و تغییر ساختار اقتصادی و عمرانی و فرهنگی ایران تأثیر گذاشت.
ایوب سلطانی باستانشناس و مدیر پایگاه ملی منظر فرهنگی و صنعتی مسجدسلیمان در یادداشتی نوشت: در مصاحبهای که با میراث آریا درباره ضرورت ثبت جهانی میراث صنعتی مسجدسلیمان بهعنوان نخستین شرکت شهر صنعتی خاورمیانه سخن گفتم زیرا «شرکت شهر صنعتی مسجدسلیمان» اولین انتقال موفقیتآمیز میراث صنعتی از غرب به خاورمیانه را نشان میدهد.
با رنسانس صنعتی که به دنبال آن تمامی تاسیسات و ساختارهای معماری موجود تحت تاثیر معماری و فناوری مدرن قرن بیستم بود، تمامی این امکانات در نوع خود اولینها (76 مورد اولینهای صنعتی) از جمله پالایشگاه بیبییان، کارخانه برق، فرودگاه و هواشناسی، باشگاههای ورزشی، بافتهای صنعتی مدرن، پلهای کابلی، راهآهن، ایستگاهای مخابراتی و رادیویی، کارخانه گوگرد، اولین چاه نفت و اولین چاه گاز و... در مسجدسلیمان شکل گرفت.
به واسطه کشف نفت در مسجدسلیمان آخرین دستاوردهای علمی، فنی و معماری غرب منجر به ساخت اولین سایتهای صنعتی و مسکونی مدرن در ایران و تبدیل مسجدسلیمان به نخستین شرکت شهر صنعتی خاورمیانه شد. مسجدسلیمان دروازه گذار از سنت به مدرنیته در ایران و خاورمیانه گردید. شرکت نفت ایران و انگلیس، بهمنظور بیشبرد اهداف خود، بانی ساخت و سازها و شکلدهی کالبد جدیدی به زندگی مردم در مسجدسلیمان شدند که در رشد و تغییر ساختار اقتصادی و عمرانی و فرهنگی ایران تأثیر گذاشت. با افزایش عملیات و گسترش فعالیتهای شرکت نفت، دیگر هدف تنها ساخت سرپناه نبود، بلکه به کار بردن سبکهای زیباتری از معماری و فراهم کردن محیط آموزشی و رفاهی مورد توجه قرار گرفت که منجر به ساخت اولین محوطههای مسکونی، رفاهی و تاسیسات صنعتی مدرن در مسجدسلیمان شد و آن را تبدیل به یکی از صنعتیترین و مرفهترین شهرهای خاورمیانه کرد.
مهندسان با اتکا به علم و فناوری مدرن و ادغام آن با معماری ایران که ریشه های عمیق و پر محتوایی داشته است توانستند محیطی فرح بخش در گرمای طاقت فرسا ایجاد نمایند. به این ترتیب امکانات مهمی از جمله: تأسیسات جدید اداری و صنعتی، خانههای مسکونی(بنگله/لین)، مراکز بهداشتی، تفریحی، ورزشی، باشگاهها، فرودگاه، فروشگاهها، مدارس و پلها اشاره کرد. استمرار و بقا این شرکت شهر در زندگی جاری مردم از 1908 تاکنون نشان دهنده ترتیبات اجتماعی رایج و انتقال ایدههای برنامهریزی فضایی بین جوامع مختلف است که مشخصه کشف و بهرهبرداری نفت در مسجدسلیمان میباشد.
نخستین میدان نفتی با مخزن آهکی در مسجدسلیمان کشف شد. این خود سرآغاز کاوش برای منابع نفتی در مخازن آهکی جهان بود. چون تا آن زمان تمام مخازن نفتی جهان در لایههای ماسه سنگی کشف شده بود.
ملک شعرای بهار یکی از شاعران برجسته کشور طی بازدیدی که از مسجدسلیمان در سال 1927 داشته در قصیدهای بلند به وصف شهر تاسیسات نفتی، خدمات، کارکنان و مردم پرداخته است. از میان این قصیده بلند به دوبیت آن اشاره میکنم:
بهر مجروحان و بیماران و گرماخوردگان چند مارستان به طرز انگلستان کردهاند
انتظاماتی که درآن خطه دیدهام، ای عجب سالها خلق آرزویش را به تهران کردهاند
حلقههای چاهشان خوانده زدل راز زمین برجهای قصرشان با عقل پیمان کردهاند
همچنین گزارشات از مورخان بزرگ همچون هردوت و اشاره به جوشیدن ماده سیاه رنگ و قیر مانند که در جنوب غربی ایران و خوزستان امروزی از دل زمین بیرون میآید. نام بردن از نفتون (مسجدسلیمان) در سفرنامه سر هنری لایارد، گزارشات باستانشناسی دمورگان و لافتوس و اشاره به آتشگاههای ایران باستان در این حوزه جغرافیایی از ویژگیهای معیار ادبی و هنری با اهمیت برجسته جهانی مرتبط میباشد.
منطقه مسجدسلیمان بهعنوان یک میراث طبیعی با ویژگیهای خاص زیست محیطی و زمینشناسی خود، اصالت و یکپارچگی برجستهای را از نظر طبیعی و تاریخی داراست. این منطقه بدلیل منابع طبیعی غنی، اکوسیستمهای متنوع و ویژگیهای زمینشناختی منحصر بهفرد خود، اهمیت ویژهای در تاریخ طبیعتی ایران دارد.
از جمله ویژگیهای طبیعی که اصالت این حوزه زیستی را اثبات میکند، وجود منابع طبیعی نفت، گاز، چشمههای گوگردی و غنی از مواد معدنی، گذر 90 کیلومتر رودخانه کارون بهعنوان بزرگترین و طولانیترین رودخانه ایران است که در طی قرون گذشته بهعنوان منابعی با ارزش برای ساکنان آن وحتی و جوامع پیرامونی آن مورد استفاده قرار گرفتهاند.
مسجدسلیمان با دیرینگی بسیار غنی خصوصا در دوره اشکانیان و وجود سایتهای تاریخی آتشکده سرمسجد، معبد بردنشانده، قلعه بردی، نقوش برجسته و کتیبههای متعدد، معبد کلگه زرین با 400 اثر شناسایی شده در اطلس باستانشناسی کشور دارای اهمیت ویژه است. با این وجود با فوران نفت دوباره حیات شکوهمند مسجدسلیمان تجدید شد.
شرکت شهر مسجدسلیمان نمونه خوبی از یک شرکت صنعتی در اوایل قرن بیست است که تمام تاسیسات و سازههای صنعتی آن واجد ارزش جهانی است. دولت با ایجاد پایگاه ملی منظر فرهنگی و صنعتی و همچنین اداره موزههای نفت با شرح وظایف مبتنی بر مدیریت، حفاظت، مرمت، معرفی و تخصیص بودجه مناسب اهتمام دارد که بیش از گذشته نسبت به میراث صنعتی بهعنوان بخش مهمی از تاریخ ملی کشور متمرکز شود .
ضرورت ثبت جهانی میراث صنعتی مسجدسلیمان بهعنوان نخستین شرکت شهر صنعتی خاورمیان
توجیه ارزشهای برجسته جهانی مسجدسلیمان شهر موزه ایران
ایوب سلطانی با تاکید بر اینکه میراث صنعتی ایران برای بیش از صدسال بار فرهنگ و پیشرفت دانش و تکنولوژی را به دوش میکشد گفت: انتقال روحیه کار و فعالیت و سبکی از فناوری و معماری که متعلق به میراث جهانی است لزوم حفظ و مطالعهی این آثار را تشدید میکند. معماری و صنعت در تعامل با هم قرار دارند و این میراث معماری صنعتی، دارای ارزشهای تاریخی، معماری، فنآوری، فرهنگی و هنری است.
ایوب سلطانی مدیر پایگاه ملی منظر فرهنگی و صنعتی شهرستان مسجدسلیمان، در ادامه گفتوگو با میراث آریا، از ضرورت ثبت جهانی میراث صنعتی مسجدسلیمان بهعنوان نخستین شرکت شهر صنعتی خاورمیانه نام برد و گفت: به موازات حفاری و کاوش نفت در میدان مسجدسلیمان تعدادی تپه باستانی کشف گردید. از آن پس رومن گیرشمن باستانشناس فرانسوی در منطقه مستقر شد و شروع به بررسی منطقه و سپس کاوش در نقاط مورد نظر کرد. مهمترین کشفیات رومن گیرشمن در منطقه، معابد سه گانه سرمسجد، بردنشانده و کلگهزرین بود که از محدود آثار شناخته شده عصر اشکانی در ایران محسوب میشوند.
این باستانشناس با اشاره به اینکه طلوع دوباره مسجدسلیمان بعد از گذشت چندین قرن در سال ۱۹۰۸ با فوران نفت از میدان شماره یک در مرکز مسجدسلیمان کنونی آغاز شد افزود: بررسیها نشان میدهد، مجموعهی نیایشگاهی سرمسجد از محدود بناهای آیینی دنیا است که در آن همزمان چند خدای متفاوت (از دو ملت ایران و یونان)، به صورت مسالمتآمیز مورد پرستش قرار میگرفتند.
وی با تاکید براینکه کاوشگر بر مبنای آثار و شواهد بدست آمده معتقد است در آتشکده سرمسجد از گاز طبیعی بهعنوان تغذیه آتش جاودان بهره میبردند یادآور شد: شواهد فراوانی از این دوره در شهر کنونی مسجدسلیمان به دست آمده است. بنابراین، شهرستان مسجدسلیمان دارای پیشینهای کهنی است و این امر اهمیت این منطقه را دو چندان میکند.
مدیر پایگاه ملی منظر فرهنگی و صنعتی شهرستان مسجدسلیمان به ظرفیتهای ملموس میراث صنعتی اشاره کرد و یادآور شد: ظرفیتهای ملموس میراث صنعتی مسجدسلیمان شامل بافتهای تاریخی، شهرکهای مدرن سکونتگاهی، ورزشگاهها، باشگاههای ورزشی، کلوپهای هنری، بیمارستانها و درمانگاهها و آزمایشگاهای طبی و شیمیایی، مراکز آموزشی تحصیلی و فنی، کارخانجات، تاسیسات زیربنایی اعم از برق، مبلمان شهری، آب، مخابرات، چاهها و تاسیسات حفاری، استخراج، انتقال و پالایشگاهها، خدمات اداری و شهری است که همچنان پس از یک قرن در جریان زندگی مردم امروزی کاربر، اثربخش و مفید هستند. اینجاست که نمادهای محرومیت اجتماعی و زوال اقتصادی در گذر زمان به نمادهای غرور محلی و ملی تبدیل میشوند.
ایوب سلطانی که از مجموعه بزرگ ملموس میراث صنعتی این منطقه به عنوان شهر موزه مسجدسلیمان یاد میکند اظهار داشت: مجموعه بزرگ ملموس میراث صنعتی حول محور ۳۰۰ چاه اکتشافی در کل کالبد حیاتی شهر پراکنده است. با خارج شدن بخش عمدهای چاههای نفت از مدار تولید و کاهش استخراج نفت، بدلیل وابستگی مردم به این جغرافیای زیستی برنامهریزیهای متعددی برای احیاء و جایگزینی میراث صنعتی و استفاده از ظرفیتهای عظیم گردشگری در اسناد توسعهای و آمایش سرزمینی لحاظ شده است.
مدیر پایگاه ملی منظر فرهنگی و صنعتی شهرستان مسجدسلیمان از سایتهای صنعتی این منطقه بهعنوان نقطهی عطفی در تاریخ یاد کرد و اظهار داشت: آنها خاطرات روزهایی را دارند که هم موجب پیشرفت و هم مایۀ رنجش بوده است و البته نمادی از امید به زندگی بهتر هستند. آنها توسعه فناوری کشور را از طریق معماریشان نشان میدهند. علاوه بر این بناهای صنعتی، ارزشهای اجتماعی و فرهنگی زمانشان را نمایش میدهند و این فرایند علاقه رو به رشد در حفظ و نگهداری ساختمانهای صنعتی بهعنوان بخشی از انواع گونههای ساختمانی برای دقیقتر نشان دادن گذشته را به همراه داشته است.
ایوب سلطانی با تاکید بر اینکه میراث صنعتی ایران برای بیش از صدسال بار فرهنگ و پیشرفت دانش و تکنولوژی را به دوش میکشد گفت: انتقال روحیه کار و فعالیت و سبکی از فناوری و معماری که متعلق به میراث جهانی است لزوم حفظ و مطالعهی این آثار را تشدید میکند. معماری و صنعت در تعامل با هم قرار دارند و این میراث معماری صنعتی، دارای ارزشهای تاریخی، معماری، فنآوری، فرهنگی و هنری است.
وی در ادامه به دلایل راهاندازی پایگاه ملی منظر فرهنگی وصنعتی مسجدسلیمان به همت وزارت میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی اشاره کرد و افزود: بهمنظور صیانت، حفاظت، مرمت و ساماندهی میراث صنعتی با ایجاد پایگاه ملی منظر فرهنگی وصنعتی مسجدسلیمان، ثبت و تعیین عرصه و حریم ۱۰۰ اثر میراث صنعتی، تهیه مطالعات و ابلاغ بافت ۱۵۰هکتار بافت مدرن صنعتی شامل کمپ کرسنت، اسکاچ کرسنت، لب کرسنت، نفتون، پانسیون خیام، سیبرنچ، بیبی یان، باغ ملی، افرنبی، تلخاب، چشمه علی، نمره چهل و... ایجاد کارگاهها و همایشهایی به منظور حفاظت از میراث صنعتی و ایجاد کارگروه رسمی هیات راهبردی پایگاه ملی منظر فرهنگی وصنعتی مسجدسلیمان شامل فرماندار، انجمنهای مردمنهاد، مدیران و کارشناسان میراثفرهنگی و شرکت بهرهبرداری نفت و گاز مسجدسلیمان با هدف تمرکز بر حفاظت، مرمت و معرفی ظرفیتهای بالقوه میراث صنعتی در این برنامهی توسعه به ایفای نقش میپردازد.
این باستانشناس در پایان با اشاره به مبلمان کالبدی و معماری مسجدسلیمان بیان کرد: شرکت شهر صنعتی مسجدسلیمان در مبلمان کالبدی و معماری خود نمونه برجستهای از یک شهر اروپایی در قرن بیستم است که با محدودیتهای اقلیمی، جغرافیایی و فرهنگی جنوب غرب ایران سازگار شده و به تدریج بر ساختار معماری و اقتصادی کشور تاثیر گذاشته است. این سایت نمادی از تبادل فناوری و دانش بین ایرانیان و شرکتهای خارجی بوده است و نقش مسجدسلیمان در انتقال تکنولوژی و مفاهیم مدرنیته به ایران و تاثیر آن بر فرهنگ اجتماعی و اقتصادی برجسته است.
خوزتوریسم
_jf0v.jpg)
