شوشتر؛ نگین آبی در دل تاریخ

شهر باستانی شوشتر در جنوب غربی ایران و در استان خوزستان، واقع شده است، شهری که گویی تاریخ در تار و پود آن تنیده شده اما شهرت جهانی شوشتر نه فقط به خاطر قدمت آن، بلکه به دلیل وجود شاهکاری بی مانند از دانش مهندسی باستان است.

به گزارش ایرنا سازه‌های آبی تاریخی شوشتر،‌ به تنهایی یک سیستم یکپارچه و هوشمندانه برای مدیریت آب است، در سال ۲۰۰۹ میلادی به عنوان دهمین اثر ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید و یونسکو از این مجموعه به عنوان «شاهکار نبوغ بشری» یاد کرده است.

این مجموعه که ریشه‌های آن به دوره هخامنشیان (قرن پنجم پیش از میلاد) بازمی‌گردد، در دوران ساسانیان (قرن سوم میلادی) به اوج شکوفایی و تکامل خود رسید؛ باستان‌شناسان سرشناسی مانند «ژان دیولافوا» این مجموعه را بزرگترین مجموعه صنعتی پیش از انقلاب صنعتی دانسته‌اند.

آنچه این سازه‌ها را منحصربه‌فرد می‌کند، تداوم استفاده از آنها در بیش از ۱۷۰۰ سال است که همین مساله گواهی بر پایداری و دانش بالای مهندسان دوران باستان به شمار می‌رود.

روایتی از نبوغ و آب

سیستم آبی شوشتر در حقیقت یک شبکه به هم پیوسته از پل‌ها، سدها، تونل‌ها، کانال‌ها و آسیاب‌های آبی است که با هدف بهره‌برداری بهینه از آب رودخانه پرآب کارون، تنها رودخانه قابل کشتیرانی ایران، ساخته شده و ۱۳ سازه اصلی در این مجموعه، هر کدام نقشی حیاتی در این سیستم ایفا می‌کنند.

داستان از جایی آغاز می‌شود که رودخانه کارون در بالادست شهر شوشتر به ۲ شاخه اصلی به نام‌های شطیط و گرگر تقسیم می‌شود شاخه گرگر یک آبراهه دست‌ساز عظیم است که حفر آن خود یکی از شگفتی‌های این مجموعه به شمار می‌رود.

در مسیر این آبراهه‌ها، سازه‌های متعددی برای کنترل و هدایت آب ساخته شده است سد میزان که وظیفه تقسیم عادلانه آب بین ۲ شاخه را بر عهده دارد، طراحی این سد به گونه‌ای است که اگر سطح آب در یکی از شاخه‌ها از حد معینی بالاتر رود آب اضافی به طور خودکار به شاخه دیگر سرریز می‌شود.

بدون شک یکی از شگفت‌انگیزترین بخش‌های این مجموعه، سد-پل شادُروان یا بند قیصر است؛ این سد به طول تقریبی ۵۰۰ متر با ۴۴ دهانه، روی رودخانه کارون ساخته شده است و آنچه ساخت این سد را به یک افسانه تاریخی تبدیل کرده، به کارگیری اسرای رومی در احداث آن به دستور شاپور اول ساسانی پس از پیروزی بر والرین، امپراتور روم، است به همین دلیل، این سازه به «بند قیصر» نیز شهرت یافت.

این بند نه تنها نخستین سازه در ایران بود که نقش پل و سد را توامان ایفا می‌کرد بلکه به عنوان شرقی‌ترین نمونه پل و سد رومی شناخته می‌شود و نشان‌دهنده تبادل دانش فنی و مهندسی بین ۲ تمدن بزرگ ایران و روم است که این تبادل دانش، یکی از دلایل اصلی ثبت این اثر در فهرست یونسکو به شمار می‌رود.

چرخ‌ها همچنان می‌چرخند

پس از سد گرگر، آب از طریق سه تونل عظیم که در دل سنگ کنده شده‌اند، به محوطه اصلی آسیاب‌ها و آبشارها هدایت می‌شود این بخش، قلب تپنده مجموعه و تماشایی‌ترین قسمت آن است آب با فشار و سرعت زیاد از کانال‌های باریک عبور کرده و با چرخاندن چرخ‌های آسیاب‌های آبی، انرژی مکانیکی لازم برای آسیاب کردن غلات را فراهم میکرده است پس از عبور از آسیاب‌ها، آب به صورت آبشارهایی زیبا به حوضچه‌های پایین‌دست سرازیر می‌شود.

این مجموعه شامل ۳۲ آسیاب است که هماهنگی کامل میان معماری، جریان آب و سازه‌های سنگی را به نمایش می‌گذارد، سیستم هدایت آب به آسیاب‌ها به قدری دقیق طراحی شده که می‌توان قدرت آب را در فصول مختلف سال تنظیم کرد.

وجود کانال‌های فرعی برای مدیریت جریان آب اضافی و جلوگیری از آسیب به آسیاب‌ها، نشان‌دهنده دانش بالای طراحان این مجموعه در مدیریت بحران و سیلاب‌هاست.

در رأس این سیستم عظیم و پیچیده، قلعه سلاسل خودنمایی می‌کند این ارگ باستانی که قدمت آن به دوره هخامنشیان بازمی‌گردد، به عنوان مرکز فرماندهی و کنترل کل سیستم آبی عمل میکرده که از این قلعه، شبکه‌ای از تونل‌های زیرزمینی، از جمله تونل داریون، آب را به نقاط مختلف شهر و دشت‌های اطراف هدایت میکرد.

وجود فضاهای وسیع، پادگان‌ها، حمام‌ها و برج‌های دیده‌بانی در این قلعه، نشان می‌دهد که این مکان صرفاً یک تأسیسات آبی نبوده، بلکه یک پایگاه اداری، نظامی و اقتصادی تمام‌عیار بوده است.

یونسکو این مجموعه را بر اساس سه معیار مهم در فهرست میراث جهانی قرار داده است؛ در معیار نخست این سیستم آبی گواهی بر یک بینش جامع و اولیه از قابلیت‌های انحراف آب و سدهای بزرگ برای توسعه اراضی محسوب می شود و به عنوان یک مجموعه منحصربه‌فرد و استثنایی، گواه نبوغ خلاق بشر است.

براساس معیار دیگر، سازه‌های آبی شوشتر تلفیقی از تکنیک‌های گوناگون به شمار می رود که در کنار هم مجموعه‌ای کامل و عظیم را شکل داده و نشان‌دهنده تبادلات مهم در مهندسی هیدرولیک در طول تاریخ است.

و در معیار سوم شوشتر نمونه‌ای منحصربه‌فرد و فوق‌العاده کامل از تکنیک‌های هیدرولیکی توسعه‌یافته در دوران باستان برای امکان‌پذیر ساختن سکونت در اراضی نیمه‌کویری است.

حفاظت از میراثی زنده برای آیندگان

اگرچه این مجموعه پس از قرن‌ها همچنان پابرجاست اما حفاظت از آن به توجه ویژه نیاز دارد، بخشی از اصالت سازه‌ها تحت تاثیر مرمت‌های غیراصولی دوران مدرن قرار گرفته است به همین دلیل، یونسکو بر لزوم تدوین و اجرای دقیق طرح حفاظت، تقویت بقایای باستان‌شناسی، کنترل کیفیت آب رودخانه کارون و بهبود مشارکت مردم محلی در حفاظت از این اثر ارزشمند تاکید دارد.

پایگاه میراث جهانی سازه‌های آبی شوشتر از سال ۱۳۷۸ تاسیس شده و مسئولیت حفاظت، مرمت و معرفی این مجموعه را بر عهده دارد بازدیدهای بین‌المللی اخیر، نشان‌دهنده عزم مسئولان برای معرفی هرچه بیشتر این شاهکار به جهانیان و تبادل تجربیات با متخصصان بین‌المللی است.

سازه‌های آبی شوشتر تنها یک اثر تاریخی نیستند بلکه روایتی زنده از تعامل هوشمندانه انسان و طبیعت برای دستیابی به توسعه‌ای پایدار هستند آنها نمایشگر این حقیقت‌اند که دانش و خلاقیت، مرز نمی‌شناسد و در طول تاریخ، تمدن‌ها با به اشتراک گذاشتن دستاوردهای خود، به خلق آثاری جاودان دست یافته‌اند.

آب، آیینه هنر؛ جشنواره فجر در قلب تاریخ

در تازه‌ترین رویداد مرتبط با این میراث زنده، پنجم اسفند ماه جاری، شوشتر میزبان هجدهمین جشنواره ملی هنرهای تجسمی فجر خواهد بود برگزاری این رویداد هنری با محوریت «آب» در دل سازه‌های آبی تاریخی، پیوند عمیق میان هنر معاصر و مهندسی کهن را به تصویر می‌کشد.

انتخاب این مکان برای جشنواره‌ای با چنین محوریتی، نه فقط به دلیل پیشینه تاریخی آب در این منطقه بلکه به سبب ظرفیت بالای این مجموعه برای الهام‌بخشی به هنرمندان در خلق آثاری نوین است این رویداد فرصتی است تا بار دیگر نگاه‌ها به سوی این شاهکار تاریخی جلب شود و اهمیت حفاظت از آن در قالب زبان هنر بازتاب یابد بدین ترتیب، سازه‌های آبی شوشتر بار دیگر ثابت می‌کنند که صرفاً یادگاری از گذشته نیستند، بلکه بستری زنده و پویا برای آفرینش‌های فرهنگی و هنری امروز و فردا به شمار می‌روند.