سیاه پوش شدن حسینیه‌ها و مساجد در اهواز

شیوع ویروس کرونا آیین‌های عزاداری ماه محرم را تحت تاثیر قرار داده است، مردم اهواز همانند سایر مردم نقاط کشور با رعایت دستورات و پروتکل‌های بهداشتی همچون سال های گذشته مراسمات عزاداری سیدالشهدا (ع) و یارانش در صحرای کربلا را زنده نگه دارند و در استقبال از ماه محرم مساجد و حسینیه ها،هیات وکوچه ها را سیاهپوش کرده اند.

عکس: محمد آهنگر 

خوزستان؛ تيراژه اقوام

اهواز ـ ايرنا ـ استان خوزستان با گويش‌ها، آيين‌ها و خرده فرهنگ‌هاي گوناگون تيراژه‌ (رنگين‌كمان) اقوام است و وجود قوم هائي چون عرب،‌ بختياري، لر، شوشتري، دزفولي ،بهبهاني ، ترك قشقايي و ديگر اقوام از دير باز تا كنون مويد اين موضوع است.

به گزارش ايرنا خوزستان با داشتن تاريخي كهن از ديرباز سكونت‌گاه اقوام و طوايف زيادي بوده است به همين دليل تاريخ‌شناسان و تاريخ‌پژوهان اين مساله را دليلي بر تنوع قومي اين استان مي‌دانند.
البته بسياري ديگر نيز صنعتي شدن استان خوزستان و وجود صنايع نفت، پتروشيمي، فولاد و... را يكي از عوامل ورود اقوام جديد به استان برشمرده‌اند.
به هر روي عوامل زيادي دست به دست هم داده اند تا خوزستان از نظر خرده فرهنگ‌ها، يكي از استانها با بيشترين فرهنگهاي قومي شناخته شود.
براساس تحقيقات جامعه شناسان بوميان خوزستان، مردم بومي فارس زبان شوشتر، دزفول، بهبهان، ماهشهر، رامهرمز، هنديجان، رامشير (رام اردشير)، زيدون، سربندر (قنواتي) و شادگان (قنواتي) از بازماندگان مردم شهرنشين خوزستان باستان هستند و هر كدام گويش مخصوص به خود را دارند كه تا حدودي با هم متفاو‌ت‌اند.
در اين ميان دو قوم بختياري و عرب بيشترين جمعيت را در اين استان به خود اختصاص داده اند. بختياري‌ها از هزاره‌هاي دور در خوزستان و عراق (تا سده‌هاي اوليه اسلامي) حضور داشته‌اند. شهرهاي اهواز، آبادان، ايذه، مسجد‌سليمان، هفتكل، باغملك، انديكا، لالي، سالند (سردشت دزفول)، صفي‌آباد، قلعه‌خواجه، دهدز و... به صورت اصلي و ساير شهرهاي خوزستان نيز جمعيت قابل توجهي از آن‌ها را در خود جاي داده اند.
در مورد طوايف عرب خوزستان نيز وضع چنين است با اين تفاوت كه تا پيش از جنگ ايران و عراق عمده تمركز جمعيتي عرب‌هاي خوزستان در شهرهاي شادگان، سوسنگرد، هويزه ،خرمشهر ، آبادان و روستاهاي جنوب غربي خوزستان بود اما پس از شروع جنگ جنگ‌زدگان عرب بيشتر در شهرك‌هاي اطراف شهرهاي اميديه، ماهشهر و اهواز سكني يافتند.
اما نكته بسيار مهمي كه در پس تنوع قومي خوزستان خود را آشكار مي‌سازد و از ديرباز در بسياري از مقالات، كتاب‌ها، سايت‌ها و روزنامه‌ها درباره آن بحث و گفت‌وگو مي‌شود نگاه به اقوام از زاويه فرصت است.

گزارش کامل در ادامه مطلب

بزرگترین تعزیه میدانی کشور همزمان با عاشورای حسینی در شهرستان شوش برگزار شد.

به گزارش روابط عمومی و امور بین‎ الملل اداره‎ کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خوزستان، شهر شوش به عنوان کانون عزاداران و عاشقان اباعبدالله الحسین(ع) در ایام تاسوعا و عاشورای حسینی، محل برگزاری بزرگترین تعزیه و شبیه خوانی کشور است. در این آیین واقعه کربلا به صورت تعزیه و شبیه خوانی با حضور هزاران نفر از عزاداران و سوگواران حسینی از نقاط مختلف استان خوزستان و دیگر استان‌های کشور به تصویر کشیده شد. این آیین که از سابقه 100 ساله برخوردار است و در میراث ملی کشور نیز ثبت شده در روز عاشورا اجرا می‌شود. در این آیین باشکوه، تعزیه خوانان در قالب اشعار فصیح فارسی و عربی به بیان وقایع عاشورای سال 61 هجری می‌پردارند. ریشه و تاریخ شبیه خوانی بیت چریم در شهر حر از توابع شهرستان شوش به بیش از دو قرن می‌رسد، تعزیه‌ ملی ﺑﺰﺭﮒ شهر ﺷﻮﺵ نیز که در نوع خود بزرگ‌ترین ﺗﻌﺰﯾﻪ ﻣﯿﺪﺍﻧﯽ ﺩﺭ ﺳﻄﺢ ﻛﺸﻮﺭ به شمار می‌رود، امسال 112 ساله شد. تعزیه‌خوانی در شهر شوش از سال 1285 (ه ش) با تعداد دو نفر در نقش‌های امام حسین (ع) و حضرت عباس (ع) به‌صورت صامت و بدون کلام شروع شد، دو نفر از اهالی شوش در بین عزاداران محرم با پوشیدن لباس رزم تعزیه در میان عزاداران حاضر می‌شدند و عزاداری با مداحی و سینه‌زنی برگزار می‌شد کم‌کم تعزیه از حالت صامت خارج شد و اشعاری در بین نقش‌ها ردوبدل شد. با آمدن باستان شناسان و گروهای حفاری آثار باستانی در کاخ آپادانا، بسیاری از کارگران همراه با مردم شوش در حرم دانیال نبی (ع) عزاداری می‌کردند و نسخه‌های(دیالوگ) تعزیه نیز نوشته شد البته انحرافات و خرافاتی هم در اشعار بود که بعد از انقلاب این موضوع مورد توجه قرار گرفت و با راهنمایی شهید حسن دانش امام‌جمعه وقت شوش اشعاری که در شأن امام حسین (ع) نبود حذف شد و اشعاری توسط حاج محمدعلی محول سروده شد که بعدها همان اشعار به همت علیرضا یا حسنتجدیدنظر شد و نسخه‌های امروزی تدوین شد. حدود 700 نفر در اجرای تعزیه همکاری دارند البته با توجه به متغیر بودن تعداد سیاهی‌لشکر، اسب‌سواران و برخی عوامل دیگر می‌توان گفت گاهی بیش از 700 نفر در زمینهٔ اجرای تعزیه فعالیت دارند.

گردشگر  اهل کشور نیوزلند که پس از اقامت در شوشتر(هتل طبیب)  و دیدن مراسم عزاداری در سالهای گذشته و  همچنین توضیحات مهران سعدی مدیر داخلی هتل طبیب شوشتر پیرامون مراسم وآیین های سنتی شوشتر  با حضور در هیات متوسلین به چهارده ‌معصوم شوشتر در مراسم زنجیر زنی روز عاشورا شرکت کرد.

روز عاشورا در شهرستان شادگان

تصاویر این گزارش عزاداری مردم شادگان در ظهر عاشورای حسینی را نشان می‌دهد.

 عکس:ایکنا

اینجا مردم از زیر پای ایفاگران نقش‌ها خاک برمی‌دارند، ما با این صحنه‌ها بزرگ شدیم. زندگیم را وقف نقش «شمری» امام حسین(ع) کرده‌ام، چندین سال است که مردم مرا به این نقش شناخته‌اند و دیگر می‌دانند من بازیگر هستم و به اخلاق و رفتار بنده آگاه هستند. اما هنوز هم وقتی تماشاگر از شهرستان می‌آید به ما بدو بیراه می‌گوید.

به گزارش ایکنا از خوزستان، تعزیه شوش، بزرگ‌ترین تعزیه میدانی کشور است که با شماره ۲۶ در بهمن سال ۷۸ به نام مردم استان خوزستان و شهرستان شوش به ثبت ملی رسید. همه ساله جمعیت زیادی از شهرهای مختلف استان، در روز عاشورا برای دیدن این تعزیه به شوش می‌آیند تا این شبیه خوانی را از نزدیک ببینند.

عبدالرضا یاحسن، شمرخوان و کارگردان تعزیه شوش، درباره این آیین سنتی به خبرنگار ایکنا خوزستان گفت: متولد سال ۱۳۳۱ هستم و از زمانی که کودک بودم، این تعزیه را درک کردم و بازیگرخردسال بودم. پدران ما هم در این تعزیه بودند. بیش از ۶۰ سال است که در این تعزیه هستم و از سال ۵۷ یعنی بیش از ۴۰ سال است که نقش شمر را ایفا می‌کنم. برادر بزرگترم هم شاعر بود و رجزخوانی‌ها را می‌نوشت و کارگردان بود.

چندین سال است که هم کارگردانی و هم نقش شمر این تعزیه را بر عهده دارم. تعزیه شوش خودجوش است. در اکثر استان‌ها کار را هنرمندی انجام می‌دهند؛ یعنی شغل آنها است. ولی در اینجا، این شغل رسمی ما نیست. هیچ کدام از اعضای تعزیه چیزی دریافت نمی‌کنند؛ حتی آب و چای و ... هم از نذورات مردمی است. تمام هزینه‌‌ تهیه لباس، شمشیر، کلاه خود و زره و اسب هم از خود بازیگران است.

در انتخاب اشخاص وجهه اجتماعی افراد مهم است. شخصی که می‌خواهد ایفاگر نقشی باشد، باید شخصیتی قابل قبول برای کوچک و بزرگ منطقه باشد. سعی شده است بیشتر از چهره های برجسته شهر به لحاظ اعتقاد و تدین استفاده شود. با این حال در میان بازیگران ما راننده تاکسی، بیکار، بنا، رئیس اداره، ساندویچ فروش و... هم داریم.

من چهارمین یا پنجمین نفری هستم که ایفاگر نقش شمر در این تعزیه هستم و پیش از من افرادی بودند که هر کدام سی، چهل سال، شمرخوان بودند.

او آغاز اجرای این تعزیه را سال ۱۲۸۵ خورشیدی می‌داند؛ بیش از صد سال است که این تعزیه در شوش اجرا می‌شود. حاج محمدعلی محول، مشهدی محمدعلی یاحسن(عموی بنده)، حاج سلطان علی تعبیرزاده و حاج سیدصدرالدین افسری از مؤسسان این تعزیه هستند. بچه خوان بودم و نقش‌های قبلی را هم دیده و صحبت‌هایشان را در این باره شنیده‌ام. گاهی سیاهی لشکر ما به سیصد، یا چهارصد نفر و تعداد سواران به ۲۰۰ نفر می‌رسد. در این کار، کسی از کسی دعوت نمی‌کند، همه به عشق امام حسین(ع) وارد میدان می‌شوند. اجرا ده سال طول می‌کشد و تمام وقایع مثل جلوگیری از کاروان امام توسط حر، ورود به کربلا، ورود عمر سعد، حبیب بن مظاهر و ... تا شهادت حضرت علی اصغر(ع) و شهادت حضرت اباعبدالله(ع) و به آتش کشیدن خیمه ها در این تعزیه یک روزه اجرا می‌شود.

یاحسن درباره مکان اجرای تعزیه نیز گفت: تعزیه در میدان امام حسین(ع) شوش که زمینی متعلق به اداره میراث فرهنگی است اجرا می‌شود. به همین دلیل اجازه ساخت و ساز در این زمین را نداریم و حتی نمی‌توانیم سکویی برای نشستن تماشاچیان بسازیم یا حتی درختی بکاریم. اندازه زمین قدری از یک استادیوم فوتبال بزرگتر است.

وی گفت: در روز تاسوعا، از ساعت ۵ تا ۸ عصر، تعزیه بازار شام به زبان عربی در شوش اجرا می‌شود که دکترحسین خنیفر رئیس دانشگاه فرهنگیان کشور هم در این تعزیه نقش ایفا می‌کند. در شهرهای اطراف شوش، تعزیه از همین نوع به زبان عربی و فارسی اجرا می‌شود.

تعزیه شوش، چندین شهید هم تقدیم انقلاب کرده است و در تمام طول هشت سال جنگ تحمیلی، این تعزیه قطع نشد. اکثر بازیگران اصلی تعزیه هم رزمنده یا جانباز هستند.

او درباره نقش شمر گفت: روز عاشورا، حس عجیبی است. حضور مردم مشتاق وقتی از زیر پای من که نقش منفی هستم؛ به عنوان خدمتگزار امام حسین(ع) خاک برمی‌دارند، برایم شگفت آور است. گاهی وسط نقش گریه می‌کنم، از هوش می‌روم.

اینجا مردم از زیر پای ایفاگران نقش‌ها خاک برمی‌دارند، ما با این صحنه‌ها بزرگ شدیم. زندگیم را وقف «شمری» امام حسین(ع) کرده‌ام. خیلی چیزها دیده‌ام که نمی‌شود گفت. همین که مردم در طول عمر به ما احترام می‌گذارند و اگر عزتی داریم از پرتو همین است.

مرا به اسم حاجی شمر صدا می‌کنند، قدیم‌ترها بچه‌هایم اذیت بودند وقتی به آنها می‌گفتند پدرتان شمر است. به مادرم می‌گفتند خجالت نمی‌کشی که پسرت شمر است؟ ولی با این وجود، مردم مشوق من بودند. امسال از نظر پا و زانو نمی‌توانم بازی کنم، وقتی گفتم کسی را جای من بگذارید، مرا تشویق کردند که امسال هم باشم.

برای ایفای این نقش، تسلط روی خواندن، جنگیدن و اسب سواری مهم است. همچنین باید تنفر مردم را در حین ایفای نقش برانگیزم. وقتی می‌بینم مردم فحش می‌دهند و سنگ پرت می‌کنند، می‌فهمم نقشم را خوب بازی کرده‌ام.

خوشبختانه چندین سال است که مردم مرا به این نقش شناخته‌اند و دیگر می‌دانند من بازیگر هستم و به اخلاق و رفتار بنده آگاه هستند. اما هنوز هم وقتی تماشاگر از شهرستان می‌آید به ما بدو بیراه می‌گوید.

گزارش کامل در ادامه مطلب

فرهنگ عاشورایی در سرزمین بختیاری

تاریخ همچنان ورق می‌خورد و نسل‌ها یکی پس از دیگری می‌آیند و می‌روند، اما عشق حسین(ع) و اولاد حسین همچنان بر تارک باورها و عمق جان ایل بزرگ بختیاری مستدام است .

هوشنگ فرجی/ مسجد سلیمان/یکی از سنت‌های کهن در بین عشایر آیین «کتَل بستن» است که برای چهره‌های سرشناس و تأثیرگذار انجام می‌گیرد. برپاکردن کتل عبارت است از یک اسب سفید که آن را با پارچه‌های رنگی آذین‌بندی می‌کنند و یک قبضه تفنگ و یک شمشیر هم به صورت «نگون فنگ» روی زین اسب می‌بندند و یک جوان افسار اسب را در دست می‌گیرد و به دور«مافه گه» (مکعبی ساخته شده از سنگ) طواف می‌دهد. یکی دیگر از آیین‌های محرم نتراشیدن سر و صورت تا چهل روز است که پس ازسپری شدن اربعین، عزاداران و شیفتگان امام حسین(ع) سرخود را می‌تراشند. ناگفته نماند که در این مدت پذیرایی باحلوا، شربت، نان محلی وطبخ آبگوشت انجام می‌گیرد..

نقش سنت‌ها در بین مردم

«محمدرسول احمدی» پیرمردی۹۰ساله در این باره می‌گوید: از پدربزرگم در جوانی شنیدم که کلاه نمدی بختیاری‌ها ازابتدا با نمد سفید توسط نمدمالان ساخته می‌شد، اما در واقعه کربلا چون خبر شهادت امام حسین(ع) به بختیاری‌ها رسید به نشانه عزاداری کلاه نمدی خود را سیاه کردند.
«حاج ملا جهانگیر داودی» یکی دیگر از دوستداران اهل بیت(ع) درحالی که 80 بهار از زندگیش را سپری کرده نیز می‌گوید: درآن زمان که نه خودرویی بود و نه جاده‌ای و نه پاسپورتی نیاز بود؛ ریش سفیدان بختیاری و حتی جوانان عشایری پیاده از راه‌های سخت برای زیارت قبر امام حسین(ع) خود را به کربلا می‌رساندند و گاه نیز اتفاق می‌افتاد که تعدادی همانجا در کنار حرم امام خود می ماندند و مجاور می شدند و در آن مکان نیز جان‌به‌جان آفرین تسلیم می‌کردند و درهمان حوالی به خاک سپرده می‌شدند. «ابراهیم فرجی» هم در مورد مرثیه خوانی در بین عشایر بختیاری و آیین سینه زنی در این دهه، می‌گوید: در بین عشایر خودزنی و زنجیرزنی چون به جسم آزارمی رساند مرسوم نیست و هیأت عزادار اقدام به سینه زنی می‌کنند.

ارادت قوم بختیاری به خاندان اهل بیت(ع)
حجت‌الاسلام محمدصادق امینی امام جمعه و رئیس شورای فرهنگ عمومی مسجد سلیمان در این مورد می‌گوید: قوم بختیاری از دیرباز ارادت زیادی به خاندان اهل بیت و عصمت و طهارت(ع) داشته‌اند و نام و ذکر اهل بیت(ع) در زندگی ساده و بی‌آلایش آنان همواره ساری و جاری است. مردم این منطقه با حضور در مزار اهل قبور عنوان مشهدی و کربلایی را روی سنگ قبر بسیاری از اجدادشان مشاهده می‌کنند که نشان دهنده این موضوع است که در آن روزگار و بدون وجود امکانات و تکنولوژی‌های نوین حمل و نقل با شتر و اسب و قاطر به زیارت اباعبدالله(ع) می‌رفتند و حتی برخی از آنان وصیت می‌کردند که بعد از مرگ در کربلا و نجف به خاک سپرده شوند لذا با برخورداری از چنین پیشینه مذهبی و ارادت قلبی به آقا اباعبدالله الحسین(ع) همه ساله در ماه محرم و صفر پا به پای اقوام دیگر و مردم عزیز به میدان آمده و با اجرای آیین‌های سنتی محلی و ملی به دلدادگی به اولاد پیغمبر می‌پردازند.

آیین‌ها و مناسک ماندگار

«حمید حیدری» رئیس اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی مسجدسلیمان نیز می‌گوید: آیین‌ها و مناسک یکی از ماندگارترین و مؤثرترین روش‌هایی است که می‌تواند ما را در مسیرشناسایی هویت با بهره‌گیری از اعتقادات و تجربیات گذشتگان وانتقال آن به نسل‌های جدید یاری کند. یکی از آیین‌های کهن، ارزشمند و مؤثر در فرهنگ غنی و پربار قوم بختیاری، آیین کتل است که درسوگ و تعزیت افراد شاخص و والا و بزرگان قوم درگذشته و البته به‌ندرت درحال حاضر به اجرا درمی‌آید. این آیین که ویژه بزرگداشت قهرمانان قومی و ملی درمیان قوم بختیاری اجرا می‌شده پس از طرح و تصویب در شورای فرهنگ عمومی و استقبال از سوی مردم و نیز اهل فن، بزودی در اربعین سرور و سالار شهیدان برگزار می‌شود. حیدری اضافه می کند: بنابر پیشنهاد امام جمعه و دیگر چهره‌های پژوهشگر و با کمک فرماندار مسجدسلیمان درصدد هستیم تا آیین کتل‌بندی را که قدمتی دیرینه در بین بختیاری‌ها دارد در سازمان یونسکو به ثبت جهانی برسانیم.
«مصطفی علیزاده گل سفیدی» مورخ و استاد دانشگاه‌های اصفهان نیز در مورد قدمت تعزیه خوانی در بین قوم بختیاری، می‌گوید: «سید عبدالباقی بختیاری» معروف به «سیدصولت»، یکی از معروف‌ترین تعزیه خوانان دوران ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه بود و به‌دلیل مهارت در اجرای زیبای تعزیه، معین البکاء چهارمحال و بختیاری، اصفهان و شیراز لقب گرفت. تمام تعزیه خوانان این مناطق خود را شاگرد و پیرو او می‌دانستند. سید عبدالباقی که استاد بنام و صاحب سبک تعزیه خوانی بود در سال 1319 به دیار باقی شتافت. آرامگاه او در گوشه‌ای از پارک ملت شهرکرد قرار دارد که هر ساله در دهه محرم بسیاری بر مزار وی حاضر شده و ضمن ادای احترام، برایش فاتحه می‌خوانند.

سینی‌گردانی؛ آیینی حزن‌انگیز به یاد نوجوان کربلا

سینی‌گردانی حضرت قاسم(ع) در ماهشهر متفاوت است؛ ظهر هشتم محرم مردم شهر سینی‌های نذری خود را به یاد حضرت قاسم(ع) بر سر و دست می‌گیرند و با نظم خاصی در صحنه‌ای زیبا و حزن‌انگیز «یا حسین»گویان به طرف میدان شهر حرکت می‌کنند.

یکی از جلوه‌های عشق و ارادت مردم خوزستان به صاحب این روزها، حضرت اباعبدالله‌الحسین(ع)، آیینی است که به سینی‌گردانی حضرت قاسم(ع) شهرت دارد. این آیین در نقاط بسیاری از استان خوزستان برگزار می‌شود و به سبب قدمتی که میان مردم بندر ماهشهر دارد، به نام مردم این شهر به ثبت ملی رسیده است. این آیین به شماره ۱۴۴۵ در تاریخ ۱ مهر ۱۳۹۶ در فهرست ملی میراث فرهنگی ناملموس ثبت شد.

سارا عبادی، مسئول اداره میراث فرهنگی بندر ماهشهر، در گفت‌وگو با ایکنا از خوزستان، در توضیح این آیین سنتی گفت: مراسم عروسی قاسم در اکثر شهرهای خوزستان در روز هشتم ماه محرم برگزار می‌شود. به این مراسم در زبان محلی «عرس القاسم» می‌گویند. مراسم عروسی حضرت قاسم مردانه و زنانه برگزار می‌شود. مجلس زنانه معمولاً در یکی از خانه‌های محل یا حسینیه اجرا می‌شود؛ به این صورت که یک حجله نصب می‌شود و هنگام اجرای مراسم، بانوان سینی‌های خود را در تاریکی که فقط شمع‌های سینی روشن هستند به دور حجله می‌چرخانند و سایر بانوان با سینه‌زنی و کل زدن آن‌ها را همراهی می‌کنند.

وی اظهار کرد: این مراسم در شهرستان بندر ماهشهر با همه شهرهای دیگر به صورتی متفاوت اجرا می‌شود. ساکنان قدیمی و بومی بندر ماهشهر این آیین را مردانه و بسیار باشکوه در مساجد، خانه‌های قدیمی و میدان شهر برگزار می‌کنند. روز هشتم محرم، حوالی ظهر از تمام نقاط شهر بندر ماهشهر، سینی‌هایی که با پارچه سبز پوشیده شده است بر روی دست هر زن و مردی می‌توان دید که به طرف خانه قدیمی مرحوم درویش طاهری از قدیمیان برگزار‌کننده روضه امام حسین(ع) و مراسم سینی‌گردانی در بندر ماهشهر در حرکت‌اند.

به گفته امیر طاهری، قبل از مرحوم پدربزرگش، پدر و پدربزرگ ایشان در همین خانه و در این محله این مراسم را برگزار می‌کردند و کرامت‌های زیادی را از زمان کودکی تاکنون از آیین سینی‌گردانی شاهد بوده است

عبادی درباره بانی این مراسم در بندرماهشهر گفت: مرحوم حاج علی ابوالحسن طاهری متولد ۱۲۸۲ خورشیدی در بندر ماهشهر و مرحوم حاج درویش طاهری و امیر طاهری فرزند حاج درویش طاهری، خانواده‌ای هستند که نسل به نسل برگزار‌کننده این مراسم بوده و هستند. به گفته امیر طاهری، قبل از مرحوم پدربزرگش، پدر و پدربزرگ ایشان در همین خانه و در این محله این مراسم را برگزار می‌کردند و کرامت‌های زیادی را از زمان کودکی تاکنون از آیین سینی‌گردانی شاهد بوده است.

مسئول اداره میراث فرهنگی بندرماهشهر در توضیح نحوه برگزاری مراسم سینی‌گردانی اظهار کرد: از ساعت ۱۳ هشتم محرم، تقربیاً همه سینی‌ها تحویل خانواده طاهری داده شد و اکنون مادر خانواده با کمک مردان محل، جهت تزئین سینی‌ها آماده می‌شوند. سینی‌ها از جنس مختلف هستند؛ مسی، حصیری و چوبی. محتویات سینی‌ها هم مختلف است؛ به گفته سینی‌گردان‌ها حضرت قاسم بن حسن(ع) نوجوان بود و تنقلات را به این خاطر در سینی می‌گذارند.

عبادی ادامه داد: محتویات این سینی‌ها عبارت بود از پارچه سبز که نماد پاکی و قداست است و همچنین لباس رزم اهل بیت(ع) در روز عاشورا که به رشادت یاران امام حسین(ع) اشاره دارد. حنا، نماد زینت و آراستگی برای عروس در زمان قدیم و اشاره به دامادی حضرت قاسم در واقعه عاشورا دارد. شمع نمادی از روشنایی و پاکی و جاودانگی است و به مظلومیت یاران امام اشاره دارد.

وی ادامه داد: گلاب نیز نماد تازگی و طراوت و نماد باروری و تداوم زندگی است و به ازدواج حضرت قاسم(ع) در واقعه عاشورا اشاره دارد. برگ‌های گل یاس یا به نام محلی «موم»، نماد راستی، صداقت، عشق، دوستی و معصومیت است که به عشق پاک و معصومیت حضرت قاسم(ع) اشاره دارد. اسپند(اسفند) نیز برای جلوگیری از چشم زخم در این سینی‌ها گذاشته می‌شود. محتویات دیگر سینی‌ها شامل تنقلاتی همچون کیک و کلوچه، بیسکوییت، شیرینی، میوه و... است که بین کودکان تقسیم می‌کنند.

مسئول اداره میراث فرهنگی ماهشهر اظهار کرد: بعد از تزیئن سینی‎ها، آن‌ها را به ردیف قرار داده و با پارچه سبز روی سینی‌ها را می‌پوشانند. صحنه زیبا و حزن‌انگیزی است. بعد از چیدن سینی‌ها سید‌کریم طباطبایی دعایی بر روی سینی‌ها می‌خواند. بعد از او، نوبت روضه‌خوانی سید‌حبیب طباطبایی می‌رسد:

مبارک باد بر جوانان قبیله حنابندان قاسم

سراسر جان جانان قبیله فدای جان قاسم

بعد از پایان مراسم روضه، نوبت به اجرای مراسم سینی‌گردانی می‌رسد. جمعیتی در جلوی درب منزل و در مسیر اجرای مراسم منتظر هستند. مردان پیر و جوان سینی‌ها را با دعا و صلوات بر روی سر قرار داده و یک به یک از در منزل با بدرقه مادر خانواده خارج می‌شوند.

وی گفت: در جلوی جمعیت، علم‌هایی بلند که با پارچه‌های رنگارنگ و زیبایی تزئین شده است، قرار دارد. گهواره‌ای هم که یادآور شش ماهه اباعبدالله‌الحسین(ع) است در جلو خودنمایی می‌کند. گویی اتفاق خاصی در شرف وقوع است. حالا دیگر زمان موعود فرا رسیده است. ساعت ۲۲ جمعیت سیاه‌پوش و عزادار سراسر خیابان را در بر می‌گیرد. مداحان که در جلوی جمعیت مستقر می‌شوند شروع به مرثیه‌سرایی سالار شهیدان و یاران با وفایش می‌کنند.

عبادی اظهار کرد: با شروع مراسم، مردان در هر سن و سالی با سینی‌هایی که بر سر و روی دست گرفته‌اند، به نوحه‌های مداحان گوش می‌دهند و نوحه‌‌سرایی می‌کنند. بانوان به آرامی سینه می‌زنند و گریه می‌کنند. تمامی جمعیت حاضر «یا حسین» گویان، سینی‌ها را برداشته و در حالی که گلاب به سر و صورت حاضران می‌پاشند به سمت میدان امام‌(ره) روانه می‌شوند. بیش از ۸۰ سینی بر روی سر و دست عزاداران به آرامی به طرف میدان حرکت می‌کنند. این مراسم با نظم و به آرامی و به تبعیت از مداح انجام می‌شود.

جمعیت دور میدان می‌ایستند گویی به یاد واقعه عاشورا، میدان قتلگاه را یافته و بدین گونه تسلایی بر دل‌های بی‌قرار خود می‌گذارند

مسئول اداره میراث فرهنگی بندرماهشهر گفت: جمعیت دور میدان می‌ایستند گویی به یاد واقعه عاشورا، میدان قتلگاه را یافته و بدین گونه تسلایی بر دل‌های بیقرار خود می‌گذارند. پس از سینه‌زنی در اطراف میدان امام(ره) به سمت خیابان آمده و به همان شکل به طرف منزل حاج درویش طاهری برمی‌گردند. سینی‌گردانان یکی‌یکی به داخل منزل رفته و جمعیت در محل درب ورودی منزل به مراسم عزاداری ادامه می‌دهند. پس از دقایقی مردان با پای برهنه و چشمانی گریان محتویات سینی‌ها را بین حاضران پخش می‌کنند و بدین گونه مراسم به پایان می‌رسد.

سیر تاریخی عزاداری محرم در ایران از آل بویه تا امروز

در سرزمین های اسلامی و به خصوص ایران اولین باری که عزاداری برای امام سوم شیعیان مرسوم شد در سالگشت حادثه عاشورا در زمان حکومت خاندان آل بویه بود.

«ای فرزندم به شیعیانم سلام مرا برسان و به آنان بگو، پدرم غریب و دور از وطن و در راه خدا شهید شد او را ندبه کنید و بر او گریه و عزاداری نمایید» این جمله ای است که بزرگ شهید دشت کربلا در آخرین لحظات، قبل از شهادت خطاب به فرزندش امام زین العابدین (ع) گفت.
دستور امام بر زمین نماند و از عصر روز عاشورا تا همین امروز، شیعیان شیفته امام حسین(ع) در سالروز شهادت او چون عزادارانی که تازه عزیزی از دست داده باشند گریه و زاری می کنند. حضرت زینب در کربلا و کوفه و شام، ام السلمه همسر پیامبر در مدینه، جابر بن عبد الله انصاری در کربلا و آل بویه در ری اولین کسانی بودند که سنت عزاداری برای امام را در نقاط مختلف مرسوم کردند، پس از آنها عزای حسین هر روز و هر سال پر رونق تر، فراگیرتر و حزن انگیزتر شده و انگار نه انگار که از آن تاریخ 1332 سال خورشیدی گذشته است.

در سرزمین های اسلامی و به خصوص ایران اولین باری که عزاداری برای امام سوم شیعیان مرسوم شد در سالگشت حادثه عاشورا در زمان حکومت خاندان آل بویه بود، آل بویه از خاندان اصیل ایرانی و شیعی مذهب ساکن منطقه دیلمان ایران بودند که جد آنها ابوشجاعِ بویه پسر فنا خسرو دیلمی است و نسب آنها به بهرام­گور ساسانی می‌رسد. تا پیش از آن عصر شیعه قدرت سیاسی را در دست نداشت و با به قدرت رسیدن آل بویه، شیعیان توانستند عزاداری علنی داشته باشد و معزالدوله دیلمی که پایه‌گذار آل بویۀ عراق، خوزستان و کرمان بود دستور داد در روز عاشورا همه بازارها تعطیل شود و مردم در بیرون از منازل عزاداری کنند.

از همین روز تاریخ نگاران معتقدند اولین دسته‌های عزاداری که به طور رسمی در خیابان‌ها با مرثیه خوانی و مقتل خوانی عزاداری کردند در این دوره اتفاق افتد. این نوع عزاداری تا پایان حکومت آل‌بویه مرسوم بود و با برآمدن سلجوقیان از تخت حکومت تقریباً ضعیف می‌شود.
پس از آن عزاداری در سالروز حادثه عاشورا از حالت رسمی و عمومی به خانه ها و قلوب شیعیان عقب نشینی کرد، تا اینکه حکومت قدر قدرت صفویان ظهور کرد. در منطقه شرق آناتولی و آذربایجان و قسمت‌هایی از قفقاز محل زندگی ترکهایی؛ معروف به قزلباش بوده است، قزلباش‌ها چند قبیله بودند که ائتلاف ایشان را قزلباش می‌گویند؛ زمانی که شاه اسماعیل به کمک قزلباش‌ها در ایران به حکومت می‌رسد و دولت صفویه را تاسیس می‌کند برای اولین بار در تبریز مذهب شیعه را مذهب رسمی دولتش اعلام می‌کند و عزاداری امام حسین علیه‌السلام از همان تاریخ و دوباره به عنوان یک رسم رونق خاصی می گیرد، همین قزلباش‌ها که نیروی نظامی دولت صفویه را تشکل می‌دهند و همراه با اسب و شمشیر و کتل و سنج و طبل بودند در ایام عاشورا همراه مردم عزاداری می‌کنند ولی چون نظامی هستند زمانی که عزاداری می‌کنند دسته‌های عزاداری ایشان بیشتر حالت حماسی و نظامی دارد. نمونه‌های این عزاداری در اطراف آذربایجان هنوز مرسوم است که به آن شاخ سین(شاه حسین)می‌گویند، شاخ سین یک گونه عزاداری است که نظم خاصی دارد و افراد در کنار هم قرار می‌گیرند و با نظم خاصی همراه با بدست گرفتن شمشیر و با آهنگی که با نواخته شدن طبل‌ها ساخته می‌شود و با سرودن اشعار حماسی و آهنگین در «بحر رجز» مراسم را ادامه می‌دهند.

بعدها که صفویه بر کل ایران مسلط می‌شود و مذهب رسمی ایران شیعه می‌شود کم کم گونه‌های دیگری به عزاداری اضافه می‌شود مانند گونه‌های شاخ سین(شاه حسین) که عزاداری حماسی است و پس از آن زنجیر زنی نیز اضافه شد، البته برخی منشا آن را از هند و پاکستان می‌دانند و برخی از عرب‌ها اما سینه زنی با نظم خاص و دسته‌های خاص در دوره صفویه رواج پیدا می‌کند و همه گیر می‌شود و دسته‌ها و هیئت‌های عزاداری براه می‌افتد و اشعار خاصی برای عزاداری در این دوره اضافه می‌شود. تا قبل از این دوره، اشعار ما بیشتر عربی بودند ولی از قرن نهم به بعد اشعار فارسی و ترکی هم اضافه می‌شود و گونه‌های عزاداری، تنوع بیشتری پیدا می‌کند یعنی مرثیه خوانی؛ مقتل خوانی، روضه خوانی؛ زنجیر زنی؛ شاخ سین(شاه حسین) و برخی دیگر از انواع دیگر نیز افزوده می‌شود و تقریباً یک سنت ثابت بر جای می ماند.
پس از صفویان در دوره های زندیه و قاجار نیز برپایی مراسم دهه محرم و عاشورا همچنان پر رونق باقی می ماند، به عنوان نمونه در دوره زندیه چون شخص کریم خان مقید به آداب و مراسم مذهبی بود و به تقلید از شاهان صفوی در ماه محرم دسته جات عزاداری را برپا می‌کرد در دوره قاجار نیز که علمای بزرگ نفوذ فراوان داشتند و قاجاریه به تقلید از شاهان گذشته این مراسم گسترده شد، خصوصاً در عهد ناصری دهه اول محرم عزاداری و حرکت دسته‌ها در مساجد و تکایا و برگزاری مراسم دیگر به اوج خود رسید که عامل اصلی این امور علمای بزرگ شیعه بودند که در تهران و شهرستانها این آیین را همراه با اطعام و پذیرایی از عزاداران سیدالشهداء رواج دادند.
دوران قاجار اما سرآغاز برآمدن سبک و شیوه های نوینی در مراسم عزاداری محرم و عاشورا بود، چر ا که از این تاریخ نوع جدیدی از عزاداری به نام " شبیه خوانی " به مراسم اضافه می‌شود، بر این اساس در عزاداری به بر پایی مراسمی جهت بازسازی حادثه عاشورا می‌پرداختند و عده‌ای مانند تئاترهای امروزی نقش‌ افراد را بازی می‌کردند البته این نوع عزاداری شعرهای خاص خود را داشت و این گونه عزاداری در دوره قاجاریه و فتحعلی شاه بیش از هر زمان دیگری رواج پیدا می‌کند.
شبیه خوانی به خصوص در دوره فتحعلی شاه و ناصر الدین شاه با برپایی تکیه و ساختمان‌هایی که جهت برقراری تعزیه خوانی تاسیس شده بودند رسم و رسوم و شیوه خاص خودش را پیدا کرد. در سال 1248 شمسی به دستور ناصرالدین شاه قاجار تکیه دولت با گنجایش 20 هزار تماشاگر ساخته شد.

بسیاری بر این باورند که دوره قاجار بیشترین تنوع در گونه های عزاداری را مرسوم کرد، چرا که علاوه بر شبیه خوانی و تعزیه، بر پایی سقا خانه؛ تیغ زنی، سخنوری، مراسم دفن شهدای کربلا، مراسم تشت گذاری و.. . نیز در این دوره مرسوم شد.

پس از قاجاریان و با به تخت نشستن رضا شاه، دوره رکود دسته جات و هیئت های عزاداری شروع شد، در این دوره تکیه‌ها بسته و عزاداری ممنوع شد و این رویکرد منجر به آن شد که گونه دیگری از عزاداری در قالب هیئت‌های عزاداری خانگی رشد بیشتری ‌کنند و این جلسات به صورت هفتگی یا ماهانه برقرار شود. در دوره پهلوی دوم اما محمدرضا شاه هر چه کرد نتوانست با قدرت و تاثیر گذاری هیئت های مذهبی و دهه محرم مقابله کند. به گونه ای که به باور بسیاری کلید انقلاب اسلامی از دهه ” 1340و به ویژه محرم ” 1342در ایران زده شد. علاوه بر این راهپیمایی میلیونی در تهران و سراسر ایران در روزهای تاسوعا و عاشورای حسینی در سال 57 به مثابه تیر خلاصی بود به حکومت شاهنشاهی که پایان آن را حتمی کرد.
پیروز شدن انقلاب همچون دمیدن خون تازه ای در رگ های شیعیان و سنت های عاشورایی بود، از ان تاریخ تا کنون همه شیوه های مقبول و مرسوم عزاداری در نقاط مختلف ایران پیاده و اجرا می شود.
منبع: خبرگزاری میراث فرهنگی

«سه سنگ»؛ نماد عزاداری مردم بهبهان در سوگ حضرت اباعبدالله(ع)

سه سنگ اولین و مهمترین نماد خاص عزاداری در بهبهان است که مبتکر آن «میرزا شوقی بهبهانی» در عصر قاجار و زمان سلطنت ناصرالدین شاه بود. یکی از نوحه‌های میرزا شوقی برای این سبک خاص «عباس علمدار» است که يكی از شاهكارهای ميرزا شوقی و در نوع خود از آثار جاودان و بی بديل زبان فارسی است.

یکی از آیین‌های سنتی استان خوزستان در ایام سوگواری حضرت اباعبدالله(ع)، آیین «سه سنگ» است که عزاداری سنتی مردم شهرستان بهبهان است.

این آیین مذهبی در سال ۱۳۹۱ به همت خیرالله محمدیان، پژوهشگر فرهنگ عامیانه مردم بهبهان با شماره ۶۴۱ در فهرست میراث معنوی کشور ثبت ملی شد. مبدع این سبک شاعر آیینی این شهرستان؛ میرزا شوقی است که در عصر قاجار می‌زیست.

خیرالله محمدیان، پژوهشگر فرهنگ عامیانه مردم بهبهان و نویسنده کتاب‌ «آیین‌ها و سوگواری‌های مذهبی در دارالمؤمنین بهبهان» در گفت‌وگو با ایکنا از خوزستان در این‌باره گفت: «سه سنگ» به عنوان نماد خاصّ عزاداری مردم بهبهان محسوب می‌شود. سينه زنان در حالت سه سنگ معمولاً به شكل ثابت (بخشی نشسته و بخشی ايستاده) عزاداری می‌کنند.

وی اظهار کرد: سه سنگ اولین و مهمترین نماد خاص عزاداری در بهبهان است که مبتکر آن «میرزا شوقی بهبهانی» در عصر قاجار و زمان سلطنت ناصرالدین شاه بوده است. میرزا شوقی دو نوحه برای این سبک خاص ساخت که یکی از آن­ها «عباس علمدار» است و دیگری «صد حیف ز اکبر/ حیف از علی­ اکبر». نوحه‌ «عباس علمدار» كه در قالب مستزاد سروده شده يكی از شاهكارهای ميرزا شوقی و در نوع خود از آثار جاودان و بی‌بديل زبان فارسی است.

به گفته محمدیان، شكل و شیوه‌ اجرای آن، انتخاب موضوع، عنصر معرفتی نوحه، هارمونی و هماهنگی وزن و محتوا، شور حماسی نوحه، وزن رجزی و شور و شتاب موجود در ضرب آهنگ نوحه و حرارت و هيجانی كه در اجرای آن احساس می‌شود، سينه زن و نوحه خوان و بيننده را شديداً با هم همراه و هماهنگ می‌کند و هر سه را در يک جريان شور انگيز و سيال روان می‌سازد و اين مسئله يكی از عوامل مهم محبوبيت اين نوحه است. آهنگ نوحه در دستگاه سه گاه اجرا می‌شود و وزن آن «مفعول مفاعيل مفاعيل فعولن» است كه تند و پرشتاب و فوق العاده هيجان آفرين است.

این پژوهشگر با بیان اینکه میرزاشوقی در زمینه نوحه‌پردازی صاحب ابتکار بود و سبک سینه‌زنی سه سنگ را خود ایشان ابداع کرد، افزود: شیوه‌های سینه‌زنی مختلف است؛ واحد یا تک ضرب، دوضرب و سه‌ضرب. این سبک‌ها در شهرهای سنتی زیاد است. سنگ در این ترکیب به معنی ضربه است؛ یعنی سه ضربه پیاپی به سینه کوبیده شود.

وی ادامه داد: میرزا شوقی سبکی ابداع کرد که در کل عزاداری‌های آن زمان در کشور ایران منحصر به فرد است؛ این عزاداری تقریباً سه مرحله است. توضیح کامل این سبک در کتاب آیین‌های مردم بهبهان آمده است. در سال ۱۳۹۰ مستندسازی‌هایی انجام دادیم و سال ۱۳۸۴مستند تلویزیونی آن ساخته شد. میرزا شوقی هم شاعر و سراینده این سبک و هم نوحه‌خوان این سبک بوده است.

نویسنده کتاب‌ «آیین‌ها و سوگواری‌های مذهبی در دارالمؤمنین بهبهان» گفت: شعر «سه سنگ» در قالب قصیده مستضادگونه است. موضوع آن نیز حماسه شجاعت حضرت ابوالفضل(ع) است:

«نوبت چو به جنگ : دش عباس علمدار»

و موضوع دوم آن حضرت علی‌اکبر(ع) است. این دو نوحه از قدیم در بین هیئت‌های عزاداری بهبهان باشکوه و عظمت خاصی خوانده می‌شود و مردم بهبهان خیلی به آن علاقه‌مند هستند. هر کسی نمی‌تواند این نوحه را اجرا کند.

محمدیان عنوان کرد: عزاداری سه‌سنگ شعر ثابتی دارد. البته برخی از شاعران معاصر مثل مرحوم حبیب‌الله معلمی، استاد حاج بشیرعلی، مرحوم استاد عبدالحسین عتیق، شعرهایی را بر وزن و استقبال میرزا شوقی سرودند اما هیچ کدام جای سه‌سنگ میرزا شوقی را نمی‌گیرد و از قدیم شش یا هفت هیئت هستند که این عزاداری را به زیبایی اجرا می‌کنند. اوج عزاداری‌های بهبهان، سه‌سنگ میرزا شوقی است که با حضور خیل عظیم جمعیت همراه است. ایشان نوحه‌های دیگری هم داشتند.

این شاعر آیینی توضیح داد: زنده یاد حاج سیّدمحمّد سیّد (تولد ۱۳۱۹ وفات ۱۳۸۷ ه. ش.) از قول گذشتگان می‌گفت که میرزا شوقی نوحه‌ سه سنگ عبّاس علمدار را ابتدا برای محلّه‌ پهلوانان ساخته است و چون اهل محل کاروانسرا به او مراجعه می‌کنند و از او می‌خواهند تا برایشان نوحه‌ جدیدی بسازد، میرزا شوقی قسمت دوم سه سنگ یعنی رباعیاتی که پاسخ «حسین یا حسین» را دارند، برای محل کاروانسرا ساخت و به آن اضافه نمود و برایشان اجرا ‌کرد.

محمدیان اظهار کرد: اين سبک خاص را سينه­ زنان در سه مرحله و به مدت حدود نیم ساعت اجرا می‌کنند. دو مرحله اول در حالت نشسته و مرحله سوم در حالت ایستاده اجرا می‌شود. محلاّت پهلوانان، كاروانسرا(گچپزان)، امامزاده شاه فضل(ع)، گودچهك، محلّ پر و امامزاده شاه مير عالی حسين(ع) از گذشته‌های دور تاكنون اين سبك را به خوبی اجرا می‌کنند تا پايان بخش خوبی برای عزاداری باشد. شیوه­ سه سنگ در ۲۱ آذرماه ۱۳۹۱ به همراه دو آیین «کولکی/ چاربه چار» و «مشعل گردانی» ثبت ملّی شد.

منبع:isna.ir